Trong dòng chảy lịch sử cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX, Mai Khắc Đôn là một nhà nho từng đảm nhiệm nhiều trọng trách dưới triều Nguyễn. Ông còn được biết đến với vai trò Kinh diên Giáo đạo, trực tiếp dạy vua Duy Tân. Hơn một thế kỷ nhìn lại, điều đáng nhớ trong cuộc đời ông không chỉ là khoa danh hay chức tước, mà còn là câu chuyện về phẩm cách, gia phong và đạo nghĩa của một người thầy.
Từ đất học Kim Long
Mai Khắc Đôn sinh năm 1853 tại Kim Long, Thừa Thiên – Huế, vùng đất nằm bên dòng Hương Giang, gắn với đời sống văn hóa của đất cố đô.
Trưởng thành trong môi trường Nho học, ông được giáo dưỡng theo những chuẩn mực truyền thống của người có học: trước hết phải tu dưỡng bản thân, giữ gìn gia phong, sau đó mới nói đến việc giúp đời.
Năm Giáp Thân 1884, Mai Khắc Đôn đỗ Cử nhân tại trường thi Thừa Thiên. Đây là thời kỳ đất nước đứng trước nhiều biến động lớn, khi ảnh hưởng của thực dân Pháp ngày càng sâu rộng và triều Nguyễn phải đối diện với những thay đổi sâu sắc về chính trị, xã hội.
Sau khi đỗ đạt, ông bước vào quan trường và lần lượt đảm nhiệm nhiều chức vụ trong bộ máy triều Nguyễn. Con đường ấy đưa ông từ một nhà nho khoa bảng trở thành một vị quan giữ những trọng trách tại địa phương và triều đình, về sau đảm nhiệm chức Thượng thư Bộ Lễ.
Nhưng nếu chỉ nhìn vào chức tước, có lẽ chưa thể thấy hết dấu ấn mà Mai Khắc Đôn để lại.
Đạo của người thầy
Một trong những dấu mốc đáng chú ý nhất trong cuộc đời Mai Khắc Đôn là việc ông được lựa chọn làm Kinh diên Giáo đạo, trực tiếp dạy chữ Hán cho vua Duy Tân.
Theo tư liệu liên quan đến triều Nguyễn, năm Duy Tân thứ 3 (1909), triều đình lựa chọn Mai Khắc Đôn đảm nhiệm việc giáo dục nhà vua.
Trong truyền thống xưa, dạy một vị vua không đơn thuần là truyền đạt chữ nghĩa.
Kinh sử được giảng để người học hiểu chuyện trước sau, nhưng đằng sau từng trang sách còn là những bài học về cách làm người, trách nhiệm đối với xã hội và bổn phận của người đứng đầu đất nước.
Bởi vậy, người được giao việc giáo dục nhà vua phải là người có học vấn và phẩm hạnh được triều đình tin cậy.
Vua Duy Tân lên ngôi năm 1907 khi tuổi đời còn rất trẻ. Trong những năm sau đó, nhà vua ngày càng thể hiện thái độ chống lại sự chi phối của chính quyền bảo hộ Pháp. Năm 1916, ông tham gia kế hoạch khởi nghĩa cùng Trần Cao Vân, Thái Phiên và những người yêu nước. Sự việc thất bại, nhà vua bị bắt và sau đó bị đưa đi lưu đày.
Không nên quy toàn bộ tư tưởng và lựa chọn của vua Duy Tân cho ảnh hưởng của một người thầy. Nhưng trong quá trình trưởng thành của nhà vua, việc được học tập với những bậc túc nho như Mai Khắc Đôn là một phần đáng được ghi nhận.
Đó cũng là một cách để nhìn về ý nghĩa của giáo dục: người thầy gieo hạt, còn hạt giống ấy trưởng thành như thế nào phụ thuộc vào nhiều nhân duyên của cuộc đời người học.
Một mối duyên đặc biệt
Mối quan hệ giữa vua Duy Tân và gia đình người thầy sau này còn có thêm một mối duyên đặc biệt.
Trưởng nữ của Mai Khắc Đôn là bà Mai Thị Vàng được tuyển vào cung và trở thành phi của vua Duy Tân, được sách phong Nhị giai Diệu phi.
Từ nghĩa thầy trò, hai gia đình có thêm mối quan hệ thân thuộc.
Nhưng cuộc đời vốn nhiều biến đổi. Mối duyên ấy diễn ra trong khoảng thời gian đất nước đầy biến động. Năm 1916, sau sự kiện vua Duy Tân tham gia kế hoạch khởi nghĩa chống Pháp, nhà vua bị bắt và bị đưa đi lưu đày.
Những biến cố của thời cuộc khiến cuộc đời của vua Duy Tân, bà Mai Thị Vàng cũng như gia đình Mai Khắc Đôn gắn với những trang sử nhiều thăng trầm của đất nước đầu thế kỷ XX.
Điều còn lại sau công danh
Người xưa thường xem việc đỗ đạt và làm quan là con đường lập thân của kẻ sĩ. Nhưng công danh, xét đến cùng, cũng chỉ thuộc về một giai đoạn của đời người.
Điều có khả năng ở lại lâu hơn chính là cách một con người đã sống khi có học vấn, địa vị và quyền lực trong tay.
Mai Khắc Đôn trải qua nhiều vị trí trong bộ máy triều Nguyễn và đạt đến chức Thượng thư Bộ Lễ. Trong những tư liệu của gia đình và các bài viết về ông, hình ảnh thường được nhắc đến là một nhà nho coi trọng đạo lý, gia phong và phẩm cách.
Ở đây có một điểm gặp gỡ đáng suy ngẫm giữa những giá trị đạo đức truyền thống và tinh thần hướng thiện: giá trị của con người không chỉ được đo bằng những gì người ấy có, mà còn bằng cách người ấy sử dụng những gì mình có để sống với người khác.
Có học vấn mà thiếu đạo đức, tri thức có thể trở nên vô nghĩa. Có địa vị mà không biết tự giữ mình, công danh khó có thể trở thành điều để hậu thế kính trọng.
Ngược lại, một đời người dù hữu hạn vẫn có thể để lại ảnh hưởng lâu dài bằng nhân cách và những điều tốt đẹp được trao truyền cho thế hệ sau.
Người thầy và hạt giống của giáo dục
Trong Phật giáo, giáo dục con người không tách rời việc chuyển hóa nhận thức và nuôi dưỡng thiện tâm. Một lời nói đúng lúc, một tấm gương sống ngay thẳng hay một sự chỉ dẫn chân thành đôi khi có sức ảnh hưởng lâu dài hơn nhiều lời giáo huấn.
Nhìn từ tinh thần ấy, câu chuyện về Mai Khắc Đôn gợi lên ý nghĩa sâu xa của hai chữ “người thầy”.
Người thầy không thể sống thay cuộc đời của học trò. Cũng không thể quyết định mọi lựa chọn của người học. Điều người thầy có thể làm là trao truyền tri thức, khơi mở nhận thức và bằng chính nhân cách của mình tạo nên một điểm tựa để người học tự lựa chọn con đường phía trước.
Vì thế, khi nhắc đến vua Duy Tân – vị vua trẻ đã lựa chọn con đường chống Pháp và phải trả giá bằng ngai vàng cùng những năm tháng lưu đày – cũng có thể nhớ rằng trong hành trình trưởng thành của ông từng có những người thầy tham gia vào việc giáo dục và bồi đắp tri thức.
Mai Khắc Đôn là một trong những người thầy ấy.
Giữ nếp nhà cho người sau
Mai Khắc Đôn qua đời năm 1930.
Gần một thế kỷ đã trôi qua. Những chức tước của một thời rồi cũng trở về với lịch sử. Điều được hậu thế nhắc lại không chỉ là một Cử nhân, một vị Thượng thư hay người từng đứng trong Kinh Diên giảng sách cho nhà vua.
Đó còn là câu chuyện về học vấn gắn với đạo đức, về trách nhiệm của người có học và đặc biệt là ảnh hưởng âm thầm nhưng lâu dài của người thầy đối với thế hệ tiếp nối.
Mỗi dòng họ đều có những người đi trước để con cháu tìm về. Việc tìm hiểu và gìn giữ những câu chuyện ấy không nên chỉ để tự hào về công danh của tổ tiên, mà quan trọng hơn là nhận ra những giá trị nào đáng được tiếp tục trong đời sống hôm nay.
Một gia tộc có thể truyền lại nhà cửa, ruộng đất hay những di vật của tiền nhân. Nhưng có một thứ di sản không thể cân đong bằng vật chất: nếp nhà.
Nếp nhà ấy được tạo nên từ cách sống của từng thế hệ, từ sự kính trọng đối với người đi trước, từ việc giáo dục con cháu biết sống có trách nhiệm và biết lấy đạo đức làm nền tảng cho tri thức.
Nhìn lại cuộc đời Mai Khắc Đôn cũng vì thế không chỉ là tìm về một nhân vật của quá khứ.
Đó còn là dịp để nghĩ về đạo làm người, đạo làm thầy và trách nhiệm trao truyền những điều tốt đẹp cho thế hệ mai sau.
Bởi sau cùng, công danh có thể khép lại cùng một đời người, nhưng nhân cách và những hạt giống thiện lành được gieo vào lòng người khác vẫn có thể tiếp tục nảy mầm qua nhiều thế hệ.
Tài liệu tham khảo: Quốc triều Hương khoa lục; Đại Nam thực lục; Đại Nam liệt truyện; Châu bản triều Nguyễn; các tư liệu nghiên cứu liên quan đến Mai Khắc Đôn, vua Duy Tân và bà Mai Thị Vàng.
Mai Văn Tuấn
