Càng đi sâu vào con đường tu học, con người càng cần học cách khiêm hạ. Bởi vì có một nghịch lý rất đáng suy ngẫm: Đôi khi chúng ta học được nhiều điều về Phật pháp nhưng lại vô tình khiến bản thân trở nên kiêu mạn hơn.
Có người mới hiểu được một vài giáo lý đã vội cho rằng mình hiểu biết hơn người khác. Có người vừa thực hành được một pháp môn liền xem nhẹ những người tu theo pháp môn khác. Có người thường xuyên nói về đạo đức, nhân quả, từ bi nhưng lại không chấp nhận khi người khác góp ý cho mình.
Đó là những biểu hiện cần được quán chiếu.
Trong Phật giáo, ngã mạn là một trong những tâm bất thiện cần được nhận diện và chuyển hóa. Khi cái tôi quá lớn, con người thường muốn được công nhận, muốn mình luôn đúng và khó chấp nhận những ý kiến trái chiều. Ngay cả việc tu tập đôi khi cũng trở thành nguyên nhân khiến bản thân sinh tâm hơn thua.
Người khiêm hạ thì khác. Họ không xem sự hiểu biết của mình là tuyệt đối. Họ biết rằng những điều mình học được vẫn còn giới hạn, những gì mình thực hành được vẫn còn cần hoàn thiện.
Khi gặp một người có kiến thức sâu rộng, họ biết lắng nghe và học hỏi. Khi được người khác góp ý, họ bình tĩnh xem xét thay vì lập tức phản bác. Khi nhận ra mình sai, họ đủ dũng khí thừa nhận và sửa đổi.
Khiêm hạ không có nghĩa là tự xem thường bản thân, càng không có nghĩa là để người khác tùy ý chà đạp hay lợi dụng. Khiêm hạ là biết đúng vị trí của mình, không tự đề cao, không coi thường người khác và luôn giữ tâm cầu tiến.
Trong đời sống tu học, người khiêm hạ sẽ không lấy số năm đi chùa để đánh giá sự tu tiến. Không lấy số lần tụng kinh để tự cho mình cao hơn người khác. Không lấy sự hiểu biết giáo lý để làm phương tiện tranh luận hay hạ thấp những người chưa có điều kiện học Phật.
Trong công việc cũng vậy, một người lãnh đạo khiêm hạ sẽ biết lắng nghe ý kiến của nhân viên. Một người có kinh nghiệm sẽ không xem thường người mới bắt đầu. Một người thành công sẽ hiểu rằng thành tựu của mình còn có sự đóng góp của rất nhiều người.
Đặc biệt, chúng ta cần hiểu rằng người càng có trí tuệ càng có lý do để thận trọng trong lời nói và hành động. Bởi vì hiểu biết không phải để chứng minh mình hơn người, mà là để nhận ra những điều mình còn chưa biết, những sai lầm mình cần sửa và những giới hạn mình cần vượt qua.
Đừng chỉ học cách cúi đầu trước tượng Phật, mà hãy học cách hạ bớt cái tôi trong những mối quan hệ hằng ngày. Đừng chỉ biết chắp tay cung kính khi đến chùa, mà hãy biết tôn trọng những người đang sống bên cạnh mình.
Người tu học càng sâu sắc càng cần khiêm nhường. Bởi khi cái tôi còn quá lớn, chúng ta sẽ khó tiếp nhận những điều mới mẻ và khó nhìn thấy những thiếu sót của chính mình.
Hãy để mỗi ngày tu học là một ngày bớt đi một chút kiêu mạn, thêm một chút hiểu biết và thêm một chút bao dung. Đó mới là sự trưởng thành đáng quý trên con đường học Phật.
Cư sĩ Long Khả Nam
