Phật giáo giải thích sự tiếp nối các đời sống theo nhân duyên, không chủ trương có một linh hồn thường hằng rời thân này rồi nhập vào thân khác.
Hỏi: Phật giáo Nguyên thủy quan niệm về tái sinh như thế nào? Có phải ngay khi chết liền tái sinh, hay thần thức còn ở trong thân xác tám tiếng mới rời đi? Xin giải thích dựa vào kinh điển.
(Như Hoa, TP.Huế)
Đáp: Theo cách giải thích chính thống của truyền thống Theravāda, với người còn điều kiện tái sinh, tâm tái tục sinh khởi ngay sau khi tâm tử chấm dứt, không có khoảng chờ tám tiếng. Tuy nhiên, cần phân biệt lời dạy trong kinh Nikāya với sự hệ thống hóa chi tiết của truyền thống A-tỳ-đàm về sau.
Tái sinh nhưng không có linh hồn bất biến
Phật giáo giải thích sự tiếp nối các đời sống theo nhân duyên, không chủ trương có một linh hồn thường hằng rời thân này rồi nhập vào thân khác. Vì vậy, dùng chữ “thần thức” cần thận trọng, tránh hiểu đó là một thực thể nguyên vẹn, mang bản ngã đi xuyên qua nhiều kiếp.
Trong Đại kinh Đoạn tận ái thuộc Trung Bộ, kinh số 38, Tỳ-kheo Sāti cho rằng chính thức ấy lưu chuyển trong luân hồi, không đổi khác. Đức Phật bác bỏ quan điểm này, dạy rằng thức sinh khởi tùy thuộc điều kiện; không có điều kiện thì không có sự sinh khởi của thức.
Như vậy, sự tiếp nối không đồng nghĩa với một cái tôi bất biến. Nghiệp và các điều kiện như vô minh, ái, thủ duy trì tiến trình sinh tử. Khi những nguyên nhân ấy được đoạn tận, sự tái sinh chấm dứt. Mục đích tu học vì thế là chuyển hóa nguyên nhân của khổ, tiến đến giải thoát.
“Tái sinh ngay” được giải thích ở đâu?
Thắng pháp tập yếu luận (Abhidhammatthasaṅgaha), chương V, trình bày: tâm tử (cuti-citta) kết thúc đời sống hiện tại; ngay sau khi tâm ấy diệt, tâm tái tục (paṭisandhi-citta) sinh khởi trong đời sống mới, do những điều kiện nghiệp tương ứng. Đây là sự tiếp nối nhân quả, không phải một tâm thể di chuyển.
Trong cách giải thích này, không có giai đoạn trung gian để một “thần thức” lưu lại trong thi thể suốt tám giờ. Tuy nhiên, Thắng pháp tập yếu luận là bộ luận hệ thống hóa giáo lý A-tỳ-đàm, không phải bài kinh ghi trực tiếp lời Đức Phật. Khi dẫn nguồn, cần nói rõ sự khác biệt ấy.
Nếu chỉ xét kinh Nikāya, cũng cần lưu ý Tương Ưng Bộ 44.9. Khi Vacchagotta hỏi về trường hợp một chúng sinh bỏ thân này nhưng chưa sinh vào thân khác, Đức Phật trả lời rằng ái là nguồn nuôi dưỡng trong trường hợp ấy. Đoạn kinh này có những cách diễn giải khác nhau về vấn đề trạng thái trung gian.
Bởi vậy, không nên khẳng định mọi đoạn kinh Nikāya đều mô tả rõ cơ chế “tái sinh tức khắc”. Cách nói chính xác hơn là: tái tục liền sau tâm tử là lập trường của hệ thống giải thích Theravāda chính thống; còn đoạn kinh vừa dẫn không quy định thời gian tám tiếng, cũng không nói thức nằm trong thi thể.
Có phải giữ nguyên thi thể tám tiếng?
Trong Đại kinh Phương quảng, Trung Bộ số 43, sự chết được giải thích liên quan đến sự vắng mặt của thọ mạng, hơi nóng và thức. Kinh không đưa ra quy tắc phải chờ tám tiếng để thức rời thân. Cũng không nên dùng mô tả này như một hướng dẫn tự xác định tử vong bằng cách sờ thân thể.
Do đó, không có căn cứ từ các đoạn kinh trên để buộc mọi gia đình giữ nguyên thi thể tám tiếng. Việc giữ không gian yên tĩnh, tụng niệm và ứng xử trang nghiêm có thể thể hiện lòng kính thương, nhưng không nên biến thành nỗi sợ rằng làm khác đi chắc chắn khiến người mất đau đớn hoặc tái sinh xấu.
Điều người Phật tử có thể chủ động thực hành là sống thiện, chăm sóc nhau khi còn sống, giúp người hấp hối bớt lo âu và giữ lòng bình tĩnh khi hữu sự. Hiểu đúng tái sinh giúp chúng ta trân trọng trách nhiệm với từng hành động hôm nay, thay vì chỉ băn khoăn về một mốc giờ sau cái chết.
Songanvui.org
