Lòng tôn kính Đức Phật trở thành nền tảng của đời sống tu hành khi người đệ tử biết đem cả thân, khẩu, ý hướng về con đường giác ngộ. Trước tôn tượng của Ngài, mỗi lần chắp tay, mỗi lần cúi đầu đảnh lễ là một lần tự nhắc mình về ân đức của bậc Đạo sư và trách nhiệm chuyển hóa chính mình. Từ sự thành kính ấy, người học đạo nhìn lại những lỗi lầm, nuôi dưỡng tâm khiêm hạ, phát nguyện đoạn trừ tham, sân, si và bền bỉ tiến bước trên con đường giải thoát.
Chiều sâu của sự tôn kính nằm ở chỗ người Phật tử biết lấy phẩm hạnh giác ngộ làm lý tưởng để học theo. Kính Phật bằng lòng biết ơn, học Phật bằng sự tinh tấn, phụng sự chúng sinh bằng tâm từ bi — những điều ấy cần gắn bó trong một đời sống nhất quán. Khi niềm tin thấm vào từng lựa chọn, sự lễ kính mới phát huy ý nghĩa chuyển hóa lâu dài.
Biết mình nghiệp dày, phước mỏng là lời tự tỉnh của người đang nhìn lại bản thân. Trong ý nghĩa tu tập, đó là sự thành thật nhận ra rằng mình còn nhiều tập khí, dễ bị ham muốn lôi kéo, dễ nổi giận khi trái ý và chưa đủ sáng suốt để thấy hết hậu quả của lời nói, việc làm. Sự tự tỉnh ấy cần dẫn đến trách nhiệm sửa mình, đồng thời nuôi dưỡng niềm tin rằng mỗi người đều có thể bắt đầu gieo những nhân lành từ hiện tại.
Vì vậy, người học đạo cần tránh dùng ý niệm nghiệp chướng để kết án bản thân hoặc phán xét người đang chịu khổ. Trước nỗi đau của người khác, điều cần có là lòng thương và sự giúp đỡ. Trước lỗi lầm của chính mình, điều cần có là sự can đảm thừa nhận, khắc phục và ngăn ngừa tái phạm. Nhận biết những hạn chế của bản thân chính là bước khởi đầu để sống có trách nhiệm hơn.
Từ nhận thức ấy, việc hằng ngày đối trước tôn tượng Đức Phật phát nguyện và lễ lạy trở thành một công phu có chiều sâu. Thân cúi xuống trong sự cung kính; lời nguyện nhắc lại phương hướng tu hành; tâm trở về soi xét những điều còn bất thiện. Sự thực tập đều đặn giúp người tu có khoảng lặng để nhận diện mình, thay vì tiếp tục sống theo quán tính.
Một lạy thành tâm cần được tiếp nối bằng một ý thức sửa đổi. Hôm nay đã làm ai buồn, ta cần tìm cách hàn gắn. Đã nói điều thiếu chân thật, ta cần đính chính. Đã gây thiệt hại, ta cần khắc phục trong khả năng của mình. Đã để nóng giận dẫn dắt, ta cần học cách dừng lại trước khi lời nói làm tổn thương người khác. Công phu trước Phật nhờ đó có sự tiếp nối trong cuộc đời.
Nguyện tiêu trừ tội chướng cũng cần được đặt trong tinh thần ấy. Sám hối bao hàm sự nhận lỗi, hổ thẹn với việc bất thiện, quyết tâm từ bỏ và kiên trì làm điều lành. Không thể xem lễ lạy như một phép khấu trừ, để sau mỗi nghi thức con người mặc nhiên hết trách nhiệm đối với những gì mình đã gây ra. Giá trị của sám hối được thể hiện ở sự thay đổi thực sự: biết dừng việc sai, biết chịu trách nhiệm và biết sống cẩn trọng hơn.
Có những lỗi lầm không thể khắc phục hoàn toàn, có những tổn thương cần rất nhiều thời gian để chữa lành. Người sám hối chân thành phải đủ kiên nhẫn để chấp nhận điều đó, không đòi hỏi được tha thứ ngay chỉ vì mình đã nhận lỗi. Chính sự bền bỉ sửa mình, kể cả khi chưa được cảm thông, mới cho thấy chiều sâu của tâm hối cải.
Cùng với sám hối là công phu làm lắng dịu tâm chấp ngã. Trong đời sống thường ngày, sự chấp ngã biểu hiện qua nhu cầu luôn được công nhận, được hơn người, được bảo vệ quan điểm và được thỏa mãn mong muốn. Khi bị phê bình, ta vội phản ứng; khi có công, ta muốn được ghi nhận; khi bất đồng, ta dễ xem người khác là đối lập. Những biểu hiện ấy cho thấy cái tôi có thể âm thầm chi phối ngay cả trong việc thiện.
Bởi vậy, khi phát nguyện buông bỏ bản ngã, người tu cần hướng vào việc chuyển hóa sự cố chấp ấy. Mỗi lần đảnh lễ là một lần nhắc mình rằng sự hiểu biết còn giới hạn, đức hạnh còn phải vun bồi và con đường tu học còn dài. Càng kính ngưỡng sự giác ngộ, càng cần thành thật trước những điều mình chưa làm được.
Tinh thần vô ngã phải được thể hiện bằng khả năng bớt vị kỷ, biết lắng nghe và thấy rõ sự nương tựa lẫn nhau trong đời sống. Một thành tựu có công sức của nhiều người; một bữa ăn có biết bao điều kiện góp thành; một đời sống ổn định có sự chăm sóc, lao động và hy sinh của những người khác. Nhận ra điều đó, ta có cơ sở để bớt tự mãn, biết ơn sâu hơn và hành xử công bằng hơn.
Người hướng đến vô ngã vẫn phải chịu trách nhiệm về việc mình làm, vẫn cần bảo vệ phẩm giá con người và phát huy năng lực để phụng sự. Sự khiêm hạ chân chính giúp ta làm trọn bổn phận mà bớt kể công, tiếp nhận góp ý mà bớt tự ái, có điều kiện giúp đời mà không xem người được giúp là thấp kém.
Công phu ấy gắn liền với việc nhận diện tham, sân, si. Tham có thể xuất hiện trong lòng ham lợi, ham danh, ham được kính trọng, thậm chí ham được nhìn nhận là người tu giỏi. Sân có thể ẩn trong lời nói lạnh lùng, trong ý muốn làm người khác mất mặt hoặc trong sự cố chấp không chịu tha thứ. Si có thể biểu hiện ở thái độ chỉ tin điều hợp ý mình, không chịu tìm hiểu và không nhìn nhận hậu quả của hành động.
Muốn chuyển hóa, trước hết phải nhận ra. Nhận ra lòng tham để học biết đủ và chia sẻ; nhận ra sân hận để tập dừng lại, lắng nghe và nuôi dưỡng lòng thương; nhận ra sự mê lầm để chịu học hỏi, suy xét và tiếp nhận điều đúng. Những công phu ấy cần được thực hiện trong từng hoàn cảnh cụ thể, bằng sự kiên nhẫn với chính mình và sự nghiêm túc đối với điều bất thiện.
Từ tâm sám hối và ý nguyện chuyển hóa, người Phật tử phát khởi chí nguyện cầu vô thượng Bồ đề. Đây là nguyện hướng đến sự giác ngộ viên mãn, nuôi lớn trí tuệ và từ bi để có thể làm lợi ích cho chúng sinh. Khi phát tâm ấy, người tu mở rộng mục đích của đời mình: sự an ổn cá nhân gắn với trách nhiệm làm vơi nỗi khổ của người khác.
Một lời nguyện lớn phải có nền tảng trong những việc nhỏ. Muốn thương chúng sinh, trước hết cần tập lắng nghe người đang sống bên cạnh. Muốn cứu giúp cuộc đời, trước hết cần làm trọn trách nhiệm mình đang có. Muốn đem lại bình an, trước hết cần thận trọng để lời nói và hành vi của mình không gây thêm bất an. Chí nguyện càng cao rộng, bước thực hành càng cần cụ thể và chân thật.
Phát tâm dõng mãnh là khơi dậy sức tinh tấn để đi đường dài. Có lúc công phu tiến bộ, có lúc tập khí cũ lại trỗi dậy; có lúc tâm thanh thản, có lúc phiền não vẫn bủa vây. Người có chí nguyện vững vàng biết nhìn nhận sự thật ấy để tiếp tục tu sửa. Sau một lần nóng giận, lại thành tâm sám hối và tìm cách phòng hộ tốt hơn. Sau một lần biếng trễ, lại sắp xếp đời sống để giữ công phu. Sự dõng mãnh được biểu hiện trong khả năng bắt đầu lại một cách có trách nhiệm.
Sức tinh tấn cũng cần đi cùng trí tuệ và sự điều độ. Người tu phải biết giữ gìn sức khỏe, hoàn thành bổn phận gia đình, lao động chân chính và lựa chọn cách thực hành phù hợp với điều kiện của mình. Một công phu có thể duy trì bền vững sẽ tạo nền tảng cho sự chuyển hóa sâu xa.
Phát nguyện học hạnh Phật là đem những phẩm hạnh cao quý vào đời sống: học lòng từ bi để bớt làm tổn thương; học trí tuệ để bớt mê lầm; học sự nhẫn nại để không buông xuôi trước khó khăn; học tâm bình đẳng để tôn trọng phẩm giá của mọi người. Học hạnh Phật đòi hỏi sự thành thật tự hỏi mỗi ngày: điều ta vừa nghĩ, vừa nói, vừa làm có đưa mình gần hơn với những phẩm hạnh ấy hay không?
Thực hiện nguyện của Phật có thể được thể hiện qua việc tiếp nối tinh thần giúp chúng sinh bớt khổ, biết sống thiện và có cơ hội tiếp cận con đường tu học. Mỗi người tùy khả năng mà góp sức: chăm sóc người bệnh, nâng đỡ người khó khăn, chia sẻ hiểu biết đúng đắn, bảo vệ môi trường sống hoặc âm thầm làm tốt công việc có ích cho cộng đồng. Một hành động nhỏ được thực hiện bằng tâm trong sáng cũng góp phần nuôi dưỡng đời sống thiện lành.
Đối với người Phật tử, lòng tôn kính tuyệt đối còn là lời tự nhắc giữ gìn phương hướng giữa những đổi thay. Khi được thuận lợi, biết tránh kiêu mạn. Khi gặp khó khăn, biết tìm sự nâng đỡ và tiếp tục làm điều đúng. Khi được khen, nhớ xét lại mình; khi bị góp ý, biết lắng nghe với sự bình tĩnh. Niềm tin nhờ vậy trở thành sức mạnh nội tâm giúp con người tự chủ và có trách nhiệm.
Trước tôn tượng Đức Phật, người đệ tử có thể thành tâm phát nguyện:
“Con biết mình còn nhiều lỗi lầm, phước lành chưa đủ, tham, sân, si chưa dứt. Hôm nay đối trước Đức Phật, con xin thành tâm đảnh lễ, sám hối những điều bất thiện đã gây nên và nguyện nỗ lực khắc phục, không cố ý tái phạm. Xin nguyện từng ngày bớt chấp ngã, nuôi lớn lòng từ bi, học hỏi để mở mang trí tuệ, tinh tấn làm những việc lành. Con nguyện học theo hạnh Phật, tiếp nối nguyện lành cứu khổ, phát tâm Bồ đề, bền chí tu hành vì lợi ích của chúng sinh.”
Lời nguyện ấy cần được mang theo sau mỗi thời lễ lạy. Trong gia đình, trở thành sự quan tâm. Trong công việc, trở thành lòng ngay thẳng. Trước lỗi lầm, trở thành sự can đảm nhận trách nhiệm. Trước nỗi khổ, trở thành bàn tay biết nâng đỡ.
Khi thân cúi xuống trước Phật, tâm biết trở về sửa mình; khi đứng dậy giữa cuộc đời, người đệ tử biết sống có ích hơn. Đó là nơi lòng tôn kính được nuôi sâu, tâm sám hối có kết quả và chí nguyện vô thượng Bồ đề được thực hiện từng ngày.
Đại Đức Thích Quảng Tú
