Người ta thường đo lường sự đóng góp cho xã hội bằng những con số: bao nhiêu trường học được xây, bao nhiêu suất cơm được phát, bao nhiêu tỷ đồng được quyên góp. Những đóng góp ấy là cần thiết và đáng quý. Nhưng có một sự đóng góp thầm lặng hơn, sâu xa hơn, và bền vững hơn mà không thể đo đếm bằng bất kỳ thước đo vật chất nào: sự có mặt của một con người đang thực sự tu tập.
Một người ngồi xuống, giữ giới, quan sát hơi thở, buông bỏ một cơn giận, hay đơn giản là chọn im lặng thay vì nói lời tổn thương, những hành động ấy, dù nhỏ bé và vô hình, đang âm thầm thay đổi cấu trúc vi tế của cộng đồng mà người ấy sống trong đó. Bởi vì xã hội không phải là một thực thể trừu tượng; xã hội là tổng hòa của những tâm thức cá nhân. Khi một tâm thức được thanh lọc, toàn bộ mạng lưới nhân duyên xung quanh nó cũng được thanh lọc theo.
Kinh Pháp Cú (Dhp 103) đặt nền tảng cho sự đóng góp lớn lao nhất mà một cá nhân có thể làm: “Dầu tại bãi chiến trường, Thắng ngàn ngàn quân địch, Tự thắng mình tốt hơn, Thật chiến thắng tối thượng.” Đức Phật không phủ nhận giá trị của những chiến thắng bên ngoài, nhưng Ngài khẳng định rằng chiến thắng bản thân là chiến thắng có phạm vi ảnh hưởng rộng lớn nhất. Một vị tướng thắng trận có thể thay đổi cục diện một quốc gia trong vài thập kỷ.
Một người thắng được tham-sân-si của chính mình thay đổi cấu trúc nhân quả của cả dòng nghiệp mà người ấy đang tham dự vào, và dòng nghiệp ấy không bao giờ là của riêng cá nhân. Nó lan tỏa đến gia đình, bạn bè, đồng nghiệp, và tất cả những ai tiếp xúc với người ấy. Như lời giải thích trong Kinh Pháp Cú Giảng Giải: Người chinh phục được tâm, thắng những thói hư tật xấu của chính mình thì thoát ra ngoài vòng sanh tử, không bị hạn cuộc bởi thời gian và không gian. Sự giải thoát ấy không phải là một món quà riêng tư; nó là một nguồn an lạc lan tỏa, như hương thơm của một bông hoa không cần phải (cố gắng) để thơm.
Tương Ưng Bộ Kinh (SN 20.5 – Kinh Cây Lao) đưa ra một hình ảnh mạnh mẽ về sự bảo vệ mà một người tu tập mang lại cho môi trường xung quanh. Đức Phật dạy: khi một vị Tỷ-kheo tu tập tâm từ giải thoát, làm cho sung mãn, thời một phi nhân nào nghĩ rằng có thể đánh ngã một tâm như vậy, kẻ phi nhân ấy ở đây sẽ mệt nhọc và bị não hại, giống như kẻ cố bẻ gập lưỡi một cây lao sắc bén, tự mình chuốc lấy mệt nhọc. Và quan trọng hơn, Kinh liệt kê tám lợi ích của từ tâm: Ngủ được an lạc, dậy được an lạc, không thấy ác mộng, được người ái mộ, được phi nhân ái mộ, được chư Thiên hộ trì, lửa hay thuốc độc hay kiếm không gia hại, nếu không thông đạt thượng vị, đạt được Phạm Thiên giới. Những lợi ích này không chỉ dành cho cá nhân hành giả. Một người ngủ an lạc, dậy an lạc, được người ái mộ, được chư Thiên hộ trì, sự hiện diện của người ấy trong cộng đồng là một vùng an toàn. Không ai sợ hãi khi ở gần người ấy. Không ai bị tổn thương bởi lời nói hay hành động của người ấy. Đó là một sự đóng góp thầm lặng nhưng vô giá: sự vắng mặt của bạo lực và sợ hãi.
Tăng Chi Bộ Kinh (AN 3.4 – phẩm Người) khẳng định rằng có những hạng người làm nhiều lợi ích cho người khác, và hạng người đầu tiên được nhắc đến chính là người đã quy y Tam Bảo và thực hành Chánh Pháp. Điều này có nghĩa: sự đóng góp lớn lao nhất mà một người có thể làm cho xã hội không bắt đầu bằng việc cho người khác thứ gì đó, mà bắt đầu bằng việc trở thành một con người đã được chuyển hóa. Một người đã quy hướng về Phật-Pháp-Tăng, đã thực hành giới-định-tuệ, tự thân người ấy là một tấm gương phản chiếu, không phải để người khác chiêm ngưỡng, mà để người khác thấy được khả năng của chính họ.
Luận tạng Thanh Tịnh Đạo (Visuddhimagga) mở đầu bằng lời khẳng định về mục đích của sự tu tập: Ðây là con đường độc nhất đưa đến thanh tịnh cho các chúng sanh, vượt khỏi sầu não, diệt trừ khổ ưu, thành tựu chánh trí, chứng ngộ Niết-bàn. Con đường ấy được thiết lập qua Giới – Định – Tuệ. Nhưng Luận tạng cũng nhấn mạnh rằng lợi ích của Giới không chỉ là sự thanh tịnh cá nhân: Lợi ích của Giới là nhằm ngăn chặn và chấm dứt các tà hạnh, ngõ hầu thành tựu các chính hạnh. Khi một người giữ giới, người ấy ngăn chặn những hành động gây hại có thể lan ra cộng đồng. Mỗi giới được giữ vững là một hàng rào bảo vệ cho những người xung quanh khỏi sự tổn hại. Đó là sự đóng góp không cần tuyên bố, không cần ghi nhận, nhưng hiện hữu trong từng khoảnh khắc của đời sống chung.
Mae Chee Sansanee Sthirasuta, một nữ tu Phật giáo Thái Lan, đã dành bảy năm đầu tiên của đời tu để học và thực hành thiền định dưới sự hướng dẫn của thầy mình. Bảy năm ấy không có gì ồn ào, không có dự án xã hội nào được khởi xướng, không có bài phát biểu nào trước công chúng. Nhưng chính bảy năm ấy đã trở thành nền tảng cho tất cả những gì bà làm sau này. Năm 1987, bà thành lập Trung tâm Sathira-Dhammasathan trên một vùng đất cằn cỗi, với ý định biến nó thành một nơi học tập cộng đồng, nơi con người học cách buông bỏ vô minh và sống hạnh phúc trong việc làm tròn bổn phận vì một thế giới tốt đẹp hơn.
Từ nền tảng tu tập cá nhân ấy, bà đã tiếp cận được những con người ở mọi tầng lớp xã hội từ người giàu có và thành đạt đến tù nhân trong các nhà tù, từ những gia đình hạnh phúc đến những người mẹ bị bạo hành và bỏ rơi. Những nỗ lực của bà nhằm phá vỡ vòng luẩn quẩn của bạo lực trong cộng đồng đã thu hút sự chú ý của chính phủ Thái Lan, và bà được bổ nhiệm vào nhiều vị trí quan trọng. Câu chuyện của bà là minh chứng sống động cho luận điểm: một người tu tập, trước khi làm bất cứ điều gì cho xã hội, đã đóng góp cho xã hội bằng chính sự chuyển hóa của mình. Bảy năm thiền định ấy không phải là thời gian (chưa đóng góp); đó là thời gian xây dựng nền móng cho một sự đóng góp bền vững và sâu rộng.
Tại Việt Nam, qua nhiều nhiệm kỳ, Giáo hội Phật giáo đã duy trì hơn 1.000 lớp học tình thương, 64 cơ sở nuôi dạy trẻ mồ côi và khuyết tật, cùng trên 10 trường dạy nghề miễn phí với các nghề may, điện gia dụng, tin học, sửa xe, hớt tóc. Những con số ấy là kết quả của hàng ngàn Tăng Ni và Phật tử, những người đã chọn con đường tu tập, đang âm thầm hiện diện và phục vụ. Nhưng đằng sau mỗi con số ấy là một sự thật không thể đếm được: mỗi người trong số họ đã bắt đầu bằng một quyết định cá nhân từ bỏ những thú vui thế tục để sống đời sống giới hạnh và phục vụ. Chính sự từ bỏ ấy, sự tu tập ấy, là nền tảng cho mọi đóng góp sau đó.
Sự đóng góp của một người tu tập không phải là kết quả của việc cố gắng làm điều tốt cho xã hội. Nó là hoa trái tự nhiên của sự vận hành Bát Chánh Đạo trong đời sống cá nhân:
1. Chánh Nghiệp và Chánh Ngữ, sự đóng góp qua giới hạnh: Mỗi khi một người từ bỏ sát sanh, trộm cắp, tà hạnh, nói dối, nói hai lưỡi, nói lời độc ác, nói lời phù phiếm, người ấy đang trực tiếp giảm thiểu bạo lực và bất công trong xã hội. Không cần phải làm gì thêm. Sự vắng mặt của những hành động bất thiện ấy đã là một món quà cho cộng đồng. Như Luận tạng dạy, giới ngăn chặn và chấm dứt các tà hạnh, và mỗi tà hạnh được chấm dứt là một nỗi khổ được ngăn chặn.
2. Chánh Niệm, sự đóng góp qua sự hiện diện tỉnh thức: Một người thực hành chánh niệm không chỉ chăm sóc hơi thở của mình; người ấy đang chăm sóc chất lượng của từng tương tác. Khi một người biết dừng lại trước khi phản ứng, biết lắng nghe mà không phán xét, biết im lặng khi cần thiết, người ấy đang tạo ra một khoảng không gian an toàn cho những người xung quanh. Trong một xã hội đầy căng thẳng và xung đột, sự hiện diện của một người biết mình đang nói gì và tại sao lại nói, là một sự đóng góp vô cùng quý giá.
3. Từ tâm sự đóng góp qua năng lượng an lành: Như Kinh Tương Ưng dạy, người tu tập tâm từ được người ái mộ, được phi nhân ái mộ, được chư Thiên hộ trì. Một người như vậy, dù không nói một lời nào về Phật pháp, vẫn đang lan tỏa sự an lành đến môi trường xung quanh. Trong gia đình, người ấy là chỗ nương tựa. Trong cộng đồng, người ấy là người mà mọi người tìm đến khi cần sự bình an. Sự đóng góp ấy không thể đo đếm, nhưng nó hiện hữu trong từng hơi thở của những người được tiếp xúc.
4. Tuệ quán, sự đóng góp qua cái thấy không phán xét: Khi một người thực hành tuệ quán, người ấy dần buông bỏ thói quen phán xét người khác và tự cho mình là đúng. Sự buông bỏ ấy có tác động trực tiếp đến chất lượng của các mối quan hệ xã hội. Một người không còn phán xét là một người có thể lắng nghe mà không phòng vệ, có thể thấu hiểu mà không phán xét. Đó là nền tảng của mọi sự hòa giải và xây dựng cộng đồng.
Sự đóng góp lớn lao nhất mà một người có thể làm cho xã hội không phải là những gì người ấy cho đi, mà là những gì người ấy trở thành. Kinh Pháp Cú khẳng định rằng tự thắng mình là chiến thắng tối thượng. Kinh Tương Ưng cho thấy một tâm từ được tu tập sẽ bảo vệ và lan tỏa an lành đến môi trường xung quanh. Tăng Chi Bộ xác nhận rằng người thực hành Chánh Pháp là người làm nhiều lợi ích cho người khác. Thanh Tịnh Đạo dạy rằng giới hạnh ngăn chặn tà hạnh, và mỗi tà hạnh được ngăn chặn là một khổ đau được chấm dứt. Xã hội được tạo nên từ những cá nhân. Khi một cá nhân được chuyển hóa, cấu trúc vi tế của xã hội cũng được chuyển hóa theo. Chỉ cần một người thực sự tu tập, người ấy đã là một sự đóng góp tốt đẹp, không phải vì người ấy cố gắng đóng góp, mà vì sự tu tập tự nó là sự đóng góp.
Hỡi những người đang bước trên con đường, xin đừng nghĩ rằng sự tu tập của ta là một việc làm ích kỷ, chỉ lo cho sự giải thoát của riêng mình. Không có sự giải thoát nào là riêng tư. Mỗi giây phút ta giữ giới, ta đang bảo vệ ai đó khỏi sự tổn hại. Mỗi hơi thở ta an trú trong chánh niệm, ta đang gieo một hạt giống bình an vào không gian chung. Mỗi cơn giận ta buông bỏ, ta đang dập tắt một ngọn lửa có thể đã lan ra và thiêu rụi những mối quan hệ xung quanh.
Ta không cần phải xây chùa, không cần phải thuyết pháp, không cần phải làm những việc lớn lao để đóng góp cho xã hội. Chỉ cần ta thực sự tu tập, không phải hình thức, thì sự hiện diện của ta đã là một món quà. Hãy kiên trì. Hãy bền bỉ. Hãy nhớ rằng trong một thế giới đầy bóng tối, một ngọn nến được thắp lên không chỉ soi sáng cho chính nó. Nó soi sáng cho tất cả những gì xung quanh nó, dù không ai gọi tên nó, dù không ai cảm ơn nó. Ngọn nến ấy vẫn cháy. Và thế giới ấy, nhờ có nó, bớt tối đi một phần.
Sư Chấn Hùng
