Có người sẵn lòng cho đi một khoản tiền lớn, nhưng khó chấp nhận một lời góp ý. Có người rời bỏ chức vị, nhưng nhiều năm sau vẫn day dứt vì không còn được trọng vọng. Có người sống giản dị, ít nhu cầu vật chất, nhưng trong lòng vẫn âm thầm thấy mình thanh cao hơn người khác.
Tiền bạc có thể đã buông, địa vị có thể đã rời, nhưng sự chấp giữ cái “tôi” vẫn còn nguyên. Nó lẩn khuất trong nhu cầu được công nhận, trong nỗi sợ bị xem thường, trong ý muốn mình luôn đúng và người khác phải thuận theo.
Bởi vậy, sự buông xả cần đi sâu vào chính tâm mình. Những gì ta đang nắm giữ bên ngoài chỉ là một phần. Sâu hơn là tâm niệm “tôi” và “của tôi” mà ta đặt vào những điều ấy, rồi lấy sự còn mất của chúng làm thước đo giá trị bản thân.
Một tài sản bị mất khiến ta tiếc nuối. Một lời xúc phạm khiến ta đau lòng. Một ý kiến bị bác bỏ khiến ta bất an. Những phản ứng ấy cần được nhận diện bằng sự thành thật: trong nỗi khổ này, đâu là vấn đề thực tế cần giải quyết, đâu là sự tổn thương do mình muốn được nhìn nhận theo ý mình?
Từ câu hỏi ấy, việc tu mới chạm đến những ràng buộc sâu kín.
Chấp ngã thường hiện rõ khi cuộc đời không chiều theo mong muốn. Lúc được đồng tình, ta dễ giữ vẻ hòa nhã. Khi bị phản bác, bị quên công, bị xếp sau người khác, những tâm niệm lâu nay ẩn giấu mới trỗi dậy. Ta muốn kể lại điều mình đã làm. Ta muốn tìm thêm lý lẽ để giành phần đúng. Ta khó vui trước thành công của người từng bất đồng với mình.
Ngay lúc ấy, ta có cơ hội nhìn thấy điều cần tu sửa.
Nếu chỉ mong mọi người cư xử vừa lòng mình rồi tâm mới an, sự bình an ấy sẽ luôn lệ thuộc vào hoàn cảnh. Người học đạo cần từng bước có khả năng dừng lại, nhận biết cơn giận, xem xét nguyên nhân và lựa chọn cách hành xử. Một lời nói thiếu thiện chí không nhất thiết phải được tiếp nối bằng một lời làm đau người khác. Một sự bất đồng cũng không nhất thiết trở thành oán thù.
Giữ được khoảng tỉnh thức ấy là công phu rất thiết thực.
Có khi điều khó buông lại chính là nhận định của mình. Ta đã tin một điều quá lâu, đã bảo vệ nó trước quá nhiều người, nên khi nhận ra có chỗ chưa đúng, ta ngại thay đổi. Nỗi sợ mất thể diện khiến ta tiếp tục bênh vực điều mà trong lòng đã bắt đầu nghi ngờ.
Nhưng khả năng nhận lỗi và sửa sai giúp trí tuệ trưởng thành. Sự hiểu biết luôn cần được soi sáng thêm bằng học hỏi, lắng nghe và trải nghiệm. Khi chấp nhận rằng mình còn có thể sai, ta mở ra cơ hội để thấy đúng hơn.
Sự khiêm cung ấy càng cần thiết trên đường học Phật, bởi cái tôi có thể nương vào chính việc tu hành để lớn lên.
Trước kia, ta tự hào vì tài sản; về sau, ta tự hào vì hiểu nhiều kinh điển. Trước kia, ta mong người khác kính nể địa vị; về sau, ta mong họ công nhận công phu. Ta có thể lấy số năm học đạo, số lần làm thiện nguyện hay những đóng góp cho đạo tràng làm căn cứ để thấy mình hơn người.
Khi ấy, hình thức đã thay đổi mà thói quen tự tôn vẫn tiếp tục.
Vì vậy, mỗi người cần thường xuyên tự hỏi: sau những thời kinh, mình có biết lắng nghe hơn không? Sau những lần lễ Phật, mình có dễ nhận lỗi hơn không? Sau một việc bố thí, mình có để người nhận được nhẹ lòng, hay khiến họ mang thêm gánh nặng phải biết ơn?
Giá trị của sự hành trì cần được thể hiện trong cách sống. Một người nói được nhiều về từ bi vẫn phải học cách giữ lời nói khi giận. Một người hiểu đạo lý vô thường vẫn phải thực tập trước mất mát. Một người thường nhắc đến vô ngã vẫn phải nhìn lại nhu cầu được tôn vinh của chính mình.
Đạo lý chỉ thật sự thấm sâu khi trở thành năng lực chuyển hóa những phản ứng quen thuộc.
Quán chiếu về vô ngã giúp ta nhìn rõ sự sống trong mối liên hệ với vô số điều kiện. Thân thể được nuôi dưỡng bằng thức ăn, nước uống, không khí và công sức của biết bao người. Hiểu biết được hình thành nhờ cha mẹ, thầy cô, sách vở và những trải nghiệm. Thành tựu cá nhân luôn có phần đóng góp của cộng đồng, của hoàn cảnh và những sự nâng đỡ đôi khi ta chưa từng nhận biết.
Thấy được điều ấy, lòng biết ơn có thêm cơ hội lớn lên. Ta trân trọng nỗ lực của mình, đồng thời biết trân quý công sức của người khác. Ta hiểu rằng mình có trách nhiệm với cuộc đời đã nuôi dưỡng mình.
Vô ngã cũng cần được thực tập bằng trí tuệ, tránh biến thành thái độ xem nhẹ bản thân. Thân này cần được chăm sóc để có sức khỏe tu học và làm việc thiện. Những tổn thương cần được nhìn nhận để có cách hóa giải. Điều sai trái cần được ngăn chặn bằng sự sáng suốt. Khi bớt chấp ngã, ta có thể bảo vệ điều đúng mà không để lòng thù ghét dẫn dắt.
Trong gia đình, sự buông xả thể hiện ở khả năng yêu thương mà bớt áp đặt. Cha mẹ vẫn tận tụy với con, đồng thời học cách lắng nghe suy nghĩ và tôn trọng quá trình trưởng thành của con. Vợ chồng vẫn quan tâm nhau, đồng thời bớt đòi hỏi người kia phải đáp ứng mọi mong muốn của mình.
Trong công việc, người biết buông chấp vẫn làm hết trách nhiệm, giữ nguyên tắc và bảo vệ lợi ích chung. Họ cũng sẵn lòng thay đổi phương án khi có cách tốt hơn, ghi nhận đóng góp của đồng nghiệp và để người đủ năng lực đảm nhận công việc thích hợp.
Trong việc thiện, sự buông xả thể hiện ở niềm vui khi người khác được giúp đỡ, kể cả khi không ai nhắc đến tên mình.
Đây là một phép thử sâu sắc: nếu điều tốt vẫn được thực hiện mà mình không được ghi nhận, mình có còn hoan hỷ tiếp tục hay không?
Khi làm việc thiện mà quá mong được ca ngợi, tâm dễ mệt mỏi vì sự thờ ơ, dễ tổn thương vì lời phê bình, dễ bất hòa vì công trạng. Khi đặt lợi ích của người được giúp lên trước, ta có thêm sự rộng lượng để hợp tác và thêm sức bền để phụng sự.
Muốn làm được như vậy, người học đạo cần nuôi dưỡng sự bình an bên trong. Một tâm hồn liên tục bị giận hờn, hơn thua và lo sợ chi phối sẽ khó nhìn sự việc sáng suốt. Thời gian lắng tâm, tụng kinh, niệm Phật, thiền tập và tự xét giúp ta nhận diện những động cơ đang thúc đẩy mình. Nhờ đó, việc đi vào cuộc đời có thêm nền tảng vững vàng.
Sự buông xả bắt đầu từ những việc rất gần: dừng một lời nói đang nhằm làm người khác đau; nhận một lỗi mà mình đã cố che giấu; trả lại sự công bằng cho người mình không thích; vui trước thành tựu của người khác; làm một việc tốt mà không vội kể lại.
Mỗi việc nhỏ đều cần sự tỉnh thức, bởi thói quen đặt mình ở trung tâm đã được nuôi dưỡng qua rất nhiều lần nghĩ và làm.
Có ngày ta thực tập được, có ngày lại để tập khí lôi kéo. Điều cần thiết là đủ thành thật để nhận ra, thành tâm sám hối, sửa đổi và tiếp tục hành trì. Đừng vì một lần giữ được bình tĩnh mà vội cho rằng mình đã hết chấp ngã; cũng đừng vì một lần yếu lòng mà đánh mất niềm tin vào khả năng chuyển hóa.
Trước tôn tượng Đức Phật, ta cúi đầu với lòng tôn kính và phát nguyện học hạnh giác ngộ, từ bi của Ngài. Lời nguyện ấy cần được tiếp nối khi ta trở về với gia đình, công việc và những người chưa thuận lòng mình. Mỗi lần biết nhận lỗi, bớt cố chấp và hành xử nhân hậu hơn, sự lễ kính lại có thêm chiều sâu trong đời sống.
Rồi một ngày, ta có thể nhận ra mình nhẹ lòng hơn trước lời khen chê, biết lắng nghe hơn trong bất đồng, bớt nhu cầu kể công và có thể vui khi người khác được thành tựu. Những thay đổi âm thầm ấy rất đáng trân trọng.
Điều khó buông nhất thường nằm trong một ý nghĩ rất quen: “Mọi việc phải theo ý tôi”.
Và việc tu có thể bắt đầu ngay khi ta thành tâm tự hỏi: “Trong việc này, điều gì thật sự giúp mình và người bớt khổ, hiểu nhau hơn và sống thiện lành hơn?”
Thích Quảng Tú
