Khi nghe đến hai chữ vô ngã, có người nghĩ rằng tu tập là phải từ bỏ mọi mong muốn, không được thể hiện bản thân và luôn nhường nhịn người khác.
Nhưng hiểu như vậy là chưa đầy đủ.
Vô ngã là một giáo lý sâu sắc của Phật giáo, giúp chúng ta quán chiếu rằng không có một cái tôi độc lập, cố định và bất biến. Con người luôn chịu sự tác động của nhiều điều kiện, hoàn cảnh và nhân duyên để hình thành, tồn tại và thay đổi.
Nhìn từ đời sống thường ngày, rất nhiều phiền não của chúng ta bắt nguồn từ việc quá chấp vào cái tôi.
Ta muốn người khác phải công nhận mình. Không muốn ai góp ý vì sợ tổn thương lòng tự trọng. Không muốn thừa nhận người khác giỏi hơn vì cảm thấy vị trí của mình bị đe dọa. Đôi khi, chỉ một câu nói trái ý cũng đủ khiến ta buồn bực suốt nhiều ngày.
Khi quá đặt nặng bản ngã, ta dễ nhìn mọi việc qua lăng kính được mất của riêng mình. Ta muốn mình luôn đúng, luôn được tôn trọng và luôn là người được ưu tiên.
Thực tập tinh thần vô ngã là học cách bớt cố chấp vào cái tôi ấy.
Khi được khen, không vội tự cao. Khi bị góp ý, không lập tức phản ứng. Khi thành công, biết rằng thành quả không chỉ đến từ riêng mình mà còn có sự đóng góp của nhiều người và những điều kiện thuận lợi. Khi thất bại, không xem đó là sự phủ nhận toàn bộ giá trị của bản thân.
Vô ngã không có nghĩa là không có trách nhiệm với cuộc đời mình, cũng không có nghĩa là để người khác tùy ý chà đạp hay xâm phạm những giới hạn chính đáng. Ta vẫn cần có chính kiến, lòng tự trọng và khả năng bảo vệ điều đúng đắn.
Điều cần buông bớt không phải là phẩm giá, mà là sự cố chấp luôn muốn mọi thứ phải xoay quanh cái tôi của mình.
Khi bớt chấp vào cái tôi, ta không trở nên nhỏ bé hơn; trái lại, ta có thêm không gian để lắng nghe, học hỏi, cảm thông và trưởng thành.
Tu tập không phải để khiến mình trở thành một người không còn giá trị riêng, mà để không bị cái tôi ích kỷ và cố chấp trói buộc. Khi tâm bớt chấp trước, con người có thể sống rộng lượng hơn, tự do hơn và bình an hơn.
Cư sĩ Long Khả Nam
