Tâm thức sanh khởi ở nơi chúng ta thực chất chỉ gói gọn trong ba loại mà thôi: Tâm thiện, tâm bất thiện, tâm vô ký.
Tâm thức sanh khởi ở nơi chúng ta thực chất chỉ gói gọn trong ba loại mà thôi:
Tâm Thiện (Kusala-citta)
Tâm Bất Thiện (Akusala-citta)
Tâm Vô Ký (Abyākata-citta – bao gồm Tâm Quả [Vipāka] và Tâm Duy Tác [Kiriya])
Suốt mọi thời khắc trong đời, tâm ta chỉ luân chuyển quanh ba loại này mà thôi.
Dù là một bậc vĩ nhân, cao quý đến bực nào, thì tâm sanh khởi cũng chỉ có thể là tâm Thiện, hoặc tâm Bất Thiện, hoặc tâm Quả và Duy Tác (Vô Ký).
Dù là một đứa trẻ nhỏ bé, thơ ngây hay ngay cả loài bàng sanh, súc vật, thì tâm của chúng cũng đều là tâm Thiện, tâm Bất Thiện, tâm Quả hoặc tâm Duy Tác (Vô Ký). Điều này là một sự thật vô cùng chuẩn xác và định hình.
Tâm bất thiện
Mỗi khi tâm bất thiện sanh khởi, nó đều phải bám vào một cảnh (đối tượng) nào đó. Vậy bản chất của tâm Bất Thiện là gì?
Cổ đức có câu kệ kinh nghiệm rằng:
“Sanh khởi thì ô nhiễm, mang tội lỗi và hiểm họa, đưa đến quả khổ đau, quyết định có mười hai loại, đó chính là tâm Bất Thiện.”
Khi các lỗi lầm, ác nghiệp sanh khởi, trong đó đã có sẵn mầm mống của Sân hận (Dosa), hoặc có Tật đố (Issā – ghen tị), Lận sắc (Macchariya – bỏn xẻn), hay có Mạn (Māna – ngã mạn).
Ngay khi vừa sanh khởi, nó đã bị vấy bẩn bởi những cấu uế đó. Đã mang cấu uế khi sanh khởi thì tâm ấy không thể không có tội.
Về sau, khi trổ quả, nó chắc chắn sẽ cho quả xấu (khổ quả) chứ không bao giờ cho quả lành. Tâm bất thiện này dù trổ quả ngay trong đời này hay ở các đời sau thì đều dẫn tới khổ đau, bất hạnh.
Do đó, để hiểu tâm Bất Thiện là gì, hãy tự soi rọi lại tâm mình qua câu kệ: “Sanh khởi thì ô nhiễm, mang tội lỗi và hiểm họa, đưa đến quả khổ đau, quyết định có mười hai loại, đó chính là tâm Bất Thiện.”
Lúc ấy, có khi có Tham (Lobha) chen vào, có khi có Sân (Dosa) dự phần. Đó chính là tội lỗi. Hoặc có Ngã mạn (Māna) tham gia, đó là tội lỗi. Có lòng ghen tị (Issā) giữa người với người, đó là tội lỗi. Có tâm bỏn xẻn (Macchariya) không muốn người khác được tiến bộ, giàu sang, đó là tội lỗi. Có sự dính mắc, hôn trầm thụy miên (Thīna-middha) buồn ngủ, dật dờ, đó là tội lỗi. Hoặc có sự hoài nghi (Vicikicchā) không biết Đức Phật có thật là Phật thật hay không, nghi ngờ Đấng Chánh Biến Tri, đó cũng là tội lỗi.
Một trạng thái tâm khi sanh khởi bị vẩn đục bởi bất kỳ một vết nhơ tội lỗi nào, thì đó gọi là tâm Bất Thiện. Sau này khi trổ quả, nó nhất định sẽ cho quả khổ.
Tâm thiện
Việc quán sát và nghiên cứu xem tâm mình đang ở trạng thái nào là một điều vô cùng bổ ích và cần thiết. Vậy tâm Thiện được định nghĩa như thế nào?
Cổ đức dạy rằng: “Sanh khởi thì thanh tịnh, không lỗi lầm, đưa đến sự an vui hạnh phúc, khi trổ quả lành, đó gọi là tâm Thiện.”
Ngay khi sanh khởi, tâm ấy thật là thanh tịnh biết bao. Chẳng hạn như khi ta khởi Tâm Từ (Mettā): mong cho chúng sanh được an vui hạnh phúc với lòng từ ái chân thật. Khi khởi lên, tâm ấy vô cùng trong sạch, vô cùng thuần khiết. Hoặc như khi ta đang hành thiện bố thí (Dāna): “Ồ, nguyện cho mọi người được thọ dụng vật thực này từ sự cúng dường của tôi”.
Ngay khi ta buông xả, sẻ chia, tâm từ liền có mặt ở đó. Nó thanh tịnh, vô cùng thanh tịnh.
Hay khi ta hướng tâm: “Nguyện nhờ phước báu bố thí này, Chánh pháp của Đức Thế Tôn được hưng thịnh và vững bền”.
Những lúc suy nghiệm như thế, các tầng tâm Thiện liên tục được sanh khởi.
Một ví dụ thực tế khác: người mẹ vì quá thương con, muốn con được khỏe mạnh, chóng lớn nên cho con bú mớm.
Lòng ái luyến, bám chấp vào đứa con chính là một chút tâm bất thiện thuộc về Tham.
Nhưng ước muốn mong con được khỏe mạnh, được lớn khôn đầy đặn lại là tâm Thiện. Lòng vị tha, tình mẫu tử lúc đó là tâm Thiện.
Trong trường hợp này, tâm Thiện và tâm Bất Thiện đan xen, bám sát lấy nhau liên tục. Thương con quá mức (thuộc về sở hữu riêng) là Bất Thiện. Muốn con khỏe mạnh, hay ăn chóng lớn mà chăm sóc, cho bú mớm thì đó là Thiện. Trong suốt quá trình diễn ra ấy, phần tâm thức hoàn toàn không nhuốm màu cấu uế, vị kỷ chính là tâm Thiện. Nó sẽ cho quả lành: “Sanh khởi thì thanh tịnh, không lỗi lầm lỗi đạo, đưa đến sự an vui hạnh phúc, khi trổ quả lành, đó gọi là tâm Thiện.”
Tâm vô ký
Tâm vô ký là loại tâm như thế nào?
Đó chính là Tâm Quả (Vipāka). Ngoài ra, các Sắc pháp (Rūpa) ở nơi chúng ta cũng được xếp vào pháp Vô Ký. Khi sanh khởi, trạng thái này không ô nhiễm mà cũng chẳng thanh tịnh. Chúng không được gọi là Thiện, cũng không được gọi là Bất Thiện. Các Sắc pháp là pháp Vô Ký.
Trong số các tâm và tâm sở đã nêu, những tâm Quả, và các tâm Duy Tác (Kiriya) khởi lên ở các bậc Thánh A-la-hán hay Đức Phật, đều được gọi là tâm Vô Ký.
Bậc Thánh A-la-hán hay Đức Phật có tu tập Tâm Từ không?
Có chứ. Nhưng khi các Ngài rải Tâm Từ, tâm ấy không còn gọi là tâm Thiện nữa, mà gọi là tâm Duy Tác Vô Ký (Kiriya-abyākata). Đức Phật và các bậc Thánh thuyết pháp để chúng sanh được lợi lạc, an vui; Đức Thế Tôn chuyển pháp luân vĩ đại, nhưng đó không phải là nghiệp Thiện nữa. Đó gọi là tâm Duy Tác Vô Ký. Tại sao vậy?
Bởi vì nó không còn để lại năng lượng để trổ quả về sau nữa (vô hiệu nghiệp).
Nếu là tâm thiện thông thường, nó sẽ cho quả tái sanh ( kiết sanh thức). Còn ở Đức Phật, Ngài đã đoạn tận hoàn toàn vòng luân hồi sanh tử, không còn chịu quả báo tái sanh ở các đời sau nữa. Vì không còn trổ quả luân hồi, nên dù các Ngài có làm các việc đại thiện, tâm ấy cũng chỉ là Duy Tác Vô Ký. Còn đối với các việc bất thiện, ác pháp, các Ngài tuyệt đối không bao giờ làm.
Một phương diện khác là các Tâm Quả (Vipāka). Chúng vẫn đang sanh khởi ở nơi chúng ta. Khi ta ngủ say không mộng mị, tâm Hữu phần (Bhavaṅga – một dạng tâm Quả) đang hoạt động liên tục. Khi tâm Quả vận hành, các nhân tố (nhân quá khứ) có dự phần vào không?
Có chứ. Vậy khi ta đang ngủ say, tâm thức sanh khởi lúc đó được gọi là gì?
Đó chính là tâm quả vô ký (Vipāka-abyākata).
Chính vì Giáo pháp của Đức Thế Tôn vô cùng minh bạch và phân định rõ ràng như thế, nên mọi sự trở nên rất sáng tỏ. Đến đây, chắc hẳn các vị đã thấu hiểu rồi đúng không?
Trích từ tập bài giảng “Nền tảng Kinh Vị Trí – Paṭṭhāna”.
Đại TL Ashin Janakabhivamsa
