Lòng tham có thể làm nảy sinh sân hận và khiến ta lún sâu vào si mê. Khi bị cuốn vào điều mình muốn có, ta dễ cố chấp, khó nhận ra đúng sai. Cũng vì lòng tham mà khổ đau có thể nhấn chìm con người.
Hãy tưởng tượng một người có 100 triệu đồng. Người ấy cảm thấy vui. Nhưng rồi họ muốn có 500 triệu, sau đó là một tỷ, rồi nhiều hơn nữa. Khi chưa có thì mong cầu. Khi có rồi thì sợ mất. Khi mất thì đau khổ. Thấy người khác có nhiều hơn, họ lại sinh lòng ganh tị.
Cội nguồn của sự bất an ấy nằm ở cảm giác luôn thấy chưa đủ. Đức Phật chỉ ra vòng luẩn quẩn của ham muốn. Chưa có thì thấy thiếu thốn, không đạt được thì thất vọng. Đạt được rồi lại lo mất hoặc muốn có thêm. Cứ thế, lòng tham khiến con người sống trong cảm giác thiếu thốn ngay cả khi đã sở hữu rất nhiều.
Trong Phật giáo, tham, sân và si được gọi là tam độc. Tham là ham muốn chiếm hữu, muốn có thêm và khó buông bỏ. Sân là giận dữ, oán hận, khó chịu khi mọi việc trái ý mình. Si là mê lầm, không thấy rõ tính vô thường của cuộc sống và tưởng rằng mọi thứ có thể tồn tại mãi mãi. Ba thứ ấy liên hệ chặt chẽ với nhau. Vì muốn một người luôn thuộc về mình, ta tìm cách chiếm hữu. Khi người ấy không làm theo ý mình, ta nổi giận. Càng khó chấp nhận rằng tình cảm và các mối quan hệ có thể đổi thay, ta càng đau khổ.
Trong lời Phật dạy, ước mơ và sự phấn đấu có chỗ đứng khi hướng đến những mục đích chính đáng. Ta có thể làm việc chăm chỉ để cải thiện đời sống, chăm lo cho gia đình và giúp đỡ người khác. Lòng tham bộc lộ khi ta vì lợi ích của mình mà bất chấp đúng sai, có bao nhiêu vẫn thấy chưa đủ. Một người giàu có vẫn có thể sống thanh thản. Một người có ít tiền vẫn có thể khổ vì thường xuyên so sánh, ganh tị và mong có thêm.
Có một nghịch lý trong đời sống. Người nghèo có khi khổ vì mong trở nên giàu có. Người giàu lại khổ vì sợ mất đi sự giàu có. Người chưa có tình yêu buồn vì cô đơn. Người đang yêu lo bị bỏ rơi. Người chưa có danh vọng mong được công nhận. Người đã có danh vọng lại sợ một ngày chẳng còn ai ngưỡng mộ. Nếu chưa hiểu tâm mình, chúng ta có thể đổi hoàn cảnh hàng trăm lần mà vẫn mang theo nỗi khổ ấy. Khổ hay vui còn tùy vào cách ta đối diện với những gì mình có và những gì mình chưa có.
Thực tập theo lời Phật dạy, ta vẫn có thể theo đuổi ước mơ mà giữ được sự tự do, sử dụng tài sản một cách tỉnh táo và yêu thương người khác mà vẫn tôn trọng tự do của họ. Muốn bớt tham, ta có thể bắt đầu bằng việc nhận diện ham muốn, thấy nó phát sinh từ đâu và dẫn đến điều gì. Càng cố đè nén, đôi khi ham muốn càng mạnh. Khi hiểu rõ lòng tham, ta có thể từng bước chuyển hóa nó.
Một cách thực tập là biết đủ. Có một ngôi nhà, ta lại muốn nhà lớn hơn. Có một chiếc xe, ta lại muốn xe đắt tiền hơn. Cuộc sống đã tương đối ổn định, ta vẫn so sánh mình với người có điều kiện tốt hơn. Mỗi ngày, hãy dành chút thời gian nhìn lại những gì mình đang có. Ai đang yêu thương và quan tâm đến mình? Mình còn sức khỏe, có cơm ăn, áo mặc và một nơi để trở về không? Khi nhận ra những điều tưởng như bình thường ấy đáng quý đến mức nào, ta dần cảm thấy đủ đầy hơn.
Cho đi cũng là một cách chuyển hóa lòng tham. Ta có thể chia sẻ tiền bạc với người gặp khó khăn, giúp ai đó mà chẳng mong được trả ơn, dành thời gian lắng nghe người đang cần được chia sẻ hoặc tặng những món đồ mình không còn dùng đến. Dù cho nhiều hay ít, hãy để ý đến tâm mình khi cho. Ban đầu, ta có thể vẫn mong được ghi nhận. Cứ tiếp tục thực tập, rồi dần học cách cho đi mà chẳng cần người khác biết. Khi niềm vui của việc cho đi lớn dần, lòng chiếm hữu cũng nhẹ đi.
Cuối cùng là quán chiếu vô thường. Đức Phật dạy rằng các pháp hữu vi đều vô thường. Tiền bạc có thể mất đi, sắc đẹp sẽ thay đổi, sức khỏe sẽ suy giảm, danh vọng và các mối quan hệ cũng có thể đổi thay. Hãy thử tự hỏi những gì mình đang cố nắm giữ sẽ còn đó bao lâu. Người mình yêu thương có thể ở bên mình mãi không? Những tài sản đã tích lũy có thể mang theo khi rời khỏi cuộc đời này không? Hiểu sâu về vô thường, ta vẫn quý trọng tài sản, tình cảm và những điều tốt đẹp đang có, đồng thời bớt sợ hãi khi chúng đổi thay. Ta cũng biết trân trọng hơn thời gian còn được ở bên những người mình thương.
Hãy tập hiểu rõ hơn những ham muốn của mình mỗi ngày. Khi trí tuệ lớn lên, lòng tham sẽ yếu đi. Khi tâm biết đủ, ta sẽ bình an hơn. Bớt đi những điều phải nắm giữ, ta có thêm tự do để yêu thương, chia sẻ và tận hưởng cuộc sống.
Và có lẽ, hạnh phúc là có thể an vui ngay cả khi nhiều điều mình mong muốn vẫn chưa thành.
