Khi nhìn thấy một người gặp tai nạn, bệnh tật, gia đình tan vỡ hoặc làm ăn thất bại, đôi khi chúng ta nghe những lời nhận xét như: “Chắc họ đã tạo nghiệp gì nên bây giờ mới phải chịu như vậy”. Có người còn vội vàng cho rằng mọi bất hạnh xảy đến với một người đều là kết quả của những việc xấu họ đã làm trong quá khứ.
Đây là cách suy nghĩ cần được nhìn nhận hết sức thận trọng.
Phật giáo dạy về nhân quả, nhưng hiểu nhân quả không có nghĩa là chúng ta được quyền tùy tiện kết luận nguyên nhân đau khổ của người khác. Một sự việc trong cuộc sống thường chịu ảnh hưởng của nhiều điều kiện và hoàn cảnh khác nhau. Có những nguyên nhân chúng ta nhìn thấy, có những điều kiện chúng ta chưa biết, và cũng có những điều vượt ngoài khả năng nhận định của mình.
Chẳng hạn, khi một gia đình gặp biến cố, chúng ta không thể chỉ nhìn vào kết quả rồi khẳng định họ đang phải trả một món nợ nghiệp nào đó. Khi một người mắc bệnh, chúng ta càng không nên vội vàng quy kết rằng đó là hậu quả của việc họ từng làm điều bất thiện. Cách suy diễn như vậy không những thiếu căn cứ mà còn có thể khiến người đang đau khổ phải chịu thêm sự tổn thương.
Hiểu nhân quả đúng đắn cần đi cùng lòng từ bi và trí tuệ. Thay vì tìm cách giải thích nỗi đau của người khác bằng những phán xét chủ quan, hãy tự hỏi mình có thể làm gì để giúp họ vượt qua khó khăn.
Một người đang bệnh cần được chăm sóc và động viên. Một gia đình vừa mất đi người thân cần được cảm thông, chia sẻ. Một người thất bại trong kinh doanh cần có cơ hội đứng dậy, nhìn nhận nguyên nhân và làm lại bằng sự hiểu biết. Họ không cần thêm những lời kết tội từ những người đứng ngoài hoàn cảnh của mình.
Nhân quả trước hết là lời nhắc nhở để mỗi người tự chịu trách nhiệm với những suy nghĩ, lời nói và hành động của chính mình. Biết rằng hành động thiện lành có thể đem lại những điều kiện tốt đẹp, còn hành động bất thiện có thể dẫn đến khổ đau, chúng ta càng cần sống cẩn trọng và có trách nhiệm hơn.
Khi thấy người khác gặp khổ, hãy lấy đó làm cơ hội nuôi dưỡng lòng thương. Khi thấy người khác mắc lỗi, hãy nhớ rằng chính mình cũng có những khiếm khuyết cần sửa đổi. Khi có khả năng giúp đỡ, hãy giúp bằng sự chân thành, đừng đòi hỏi họ phải chứng minh rằng mình xứng đáng được giúp.
Một người hiểu nhân quả không nhất thiết phải nói thật nhiều về nghiệp báo. Điều đáng quý hơn là họ biết gieo những nhân lành ngay trong hiện tại, biết tránh làm tổn thương người khác và không dùng giáo lý để làm tổn thương những người đang gặp bất hạnh.
Hiểu nhân quả để biết tự sửa mình, không phải để phán xét cuộc đời người khác. Thấy người đau khổ, điều cần khởi lên trước tiên nên là lòng từ bi, không phải sự kết tội.
Học Phật càng lâu, lòng người càng cần rộng mở. Nếu hiểu giáo lý mà lại trở nên khắt khe, lạnh lùng trước nỗi đau của chúng sinh, chúng ta cần tự hỏi mình đã thực sự hiểu được bao nhiêu về tinh thần từ bi trong đạo Phật.
Cư sĩ Long Khả Nam
