Trong cuộc sống, có những việc chúng ta làm tưởng rằng không ai biết, không ai nhìn thấy, nên có thể tùy ý thực hiện. Một lời nói dối để thu lợi, một hành động thiếu trung thực để đạt được mục đích, một lần lợi dụng lòng tin của người khác để có thêm lợi ích cho bản thân. Khi không bị phát hiện, con người đôi khi còn tự cho rằng mình khôn ngoan.
Nhưng có một điều rất đáng suy ngẫm: Người khác có thể không biết việc chúng ta đã làm, nhưng chính tâm mình thì không thể hoàn toàn không biết.
Trong giáo lý Phật giáo, hai phẩm chất được gọi là tàm và quý có ý nghĩa quan trọng đối với đời sống đạo đức. Tàm là biết hổ thẹn với điều sai trái khi tự nhìn lại chính mình; quý là biết e dè, không muốn làm điều bất thiện vì hiểu rằng hành động ấy đáng bị chê trách và có thể gây tổn hại cho người khác.
Người có tâm tàm quý không cần phải đợi đến khi bị pháp luật xử lý, bị người đời lên án hay mất đi danh dự mới nhận ra lỗi lầm. Ngay khi ý định bất thiện vừa xuất hiện, họ đã biết tự nhắc nhở mình phải dừng lại.
Trong kinh doanh, có những cơ hội mang lại lợi nhuận rất lớn nhưng đòi hỏi phải gian dối, lừa gạt hoặc chèn ép người khác. Người có đạo đức sẽ hiểu rằng không phải khoản lợi nào cũng đáng để đánh đổi. Một hợp đồng có thể mang lại tiền bạc, nhưng nếu phải đánh mất chữ tín và sự thanh thản trong tâm thì cái giá phải trả có khi lớn hơn rất nhiều.
Trong gia đình cũng vậy, có những lời nói làm tổn thương người thân chỉ vì chúng ta muốn bảo vệ cái tôi của mình. Có những hành động ích kỷ khiến người khác phải chịu thiệt thòi. Nếu biết tự hổ thẹn và nhận ra điều chưa đúng, chúng ta sẽ có cơ hội sửa đổi trước khi những tổn thương trở nên quá sâu sắc.
Tu tập không phải là cố gắng xây dựng một hình ảnh hoàn hảo trước mắt người khác. Tu tập là học cách sống ngay thẳng ngay cả khi không có ai giám sát, biết tự điều chỉnh khi tâm khởi lên điều bất thiện và không lấy việc người khác không biết làm lý do để tiếp tục sai lầm.
Người thật sự có đạo đức không phải là người chỉ sợ bị phát hiện khi làm điều sai, mà là người biết tự dừng lại vì không muốn trái với lương tâm và gây khổ đau cho người khác.
Hãy nuôi dưỡng tâm tàm quý trong từng việc nhỏ. Bởi khi con người còn biết hổ thẹn trước lỗi lầm, còn biết sợ nhân quả và còn có ý thức sửa mình, thì con đường hướng thiện vẫn luôn rộng mở.
Cư sĩ Long Khả Nam
