Dưới góc nhìn từ Hội thảo khoa học quốc gia: Nhận thức và triển khai thực hiện các giải pháp đột phá phát triển giáo dục và đào tạo theo tinh thần Nghị quyết 71 của Bộ Chính trị
Mở đầu: Khúc tráng ca thức tỉnh từ một tầm nhìn chiến lược
Trong tiến trình lịch sử vươn mình của dân tộc, chưa bao giờ khát vọng về một đất nước phồn vinh, hùng cường lại mãnh liệt và cấp thiết như trong kỷ nguyên mới – kỷ nguyên vươn mình của dân tộc Việt Nam. Để hiện thực hóa khát vọng đó, Đảng ta đã ban hành những quyết sách mang tính chiến lược, định hình tương lai đất nước. Trong đó, tinh thần của Nghị quyết số 71-NQ/TW của Bộ Chính trị cùng với định hướng gắn kết chặt chẽ với Nghị quyết số 57-NQ/TW về đột phá khoa học – công nghệ, đổi mới sáng tạo chính là ngọn hải đăng soi đường. Đây là Nghị quyết vô cùng quan trọng, xác định tầm nhìn và chiến lược mới cho hệ thống giáo dục tương lai trong bối cảnh thế giới có những đổi thay sâu sắc, toàn diện, đặc biệt công nghệ số và trí tuệ nhân tạo đang tái định hình nền giáo dục trên phạm vi toàn cầu.
Tại Hội nghị Ban Chấp hành Hội Khoa học Tâm lý – Giáo dục Việt Nam kỳ 5 khóa 7 (mở rộng), PGS, TS Trần Kiều đã nhấn mạnh một chân lý cốt lõi trong diễn văn khai mạc: Điểm nổi bật của Nghị quyết 71 là tinh thần đột phá phát triển được thể hiện xuyên suốt… Đột phá là phá vỡ rào cản, vượt qua giới hạn, thách thức, gia tăng đột ngột mạnh mẽ về kiến thức, kỹ năng và năng lực hành động, tạo ra bước ngoặt lớn.
Nhưng đứng trước cánh cửa của những đổi thay vĩ đại ấy, câu hỏi lớn nhất được đặt ra không chỉ là làm thế nào để thay đổi cơ chế, hay phân bổ nguồn lực ở đâu, mà sâu xa và căn cốt hơn: Làm thế nào để đánh thức con người? Bởi suy cho cùng, mọi chiến lược vĩ đại, mọi công nghệ tiên tiến hay cải cách thể chế đến đâu đi chăng nữa, nếu đi qua một tâm thức cũ kỹ, một tư duy e dè, một thái độ hời hợt, một nội lực ngủ quên, thì cũng chỉ là những dòng chữ trên giấy. Đột phá giáo dục, trước hết và trên hết, phải là cuộc cách mạng thức tỉnh con người từ trong sâu thẳm tâm hồn.
Phần I: Định vị lại khái niệm “Đột phá” – Khi rào cản lớn nhất nằm ở tư duy
Chúng ta thường quen thuộc với tư duy “cải tiến”, “từng bước”, “điểm xuyết” trong nhiều thập kỷ qua. Nhưng kỷ nguyên mới với sự bùng nổ của trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn và những biến động khôn lường của toàn cầu hóa không dung dưỡng cho sự chầm chậm. Nó đòi hỏi một từ khóa sắc bén hơn: Đột phá.
1. Phá vỡ những giới hạn vô hình trong nhận thức
Đột phá, theo tinh thần Nghị quyết 71, không phải là một sự cộng gộp tuần hoàn của các thành tích cũ, mà là sự nhảy vọt về chất. Tuy nhiên, rào cản lớn nhất ngăn cản sự nhảy vọt ấy không phải là thiếu nguồn lực tài chính, thiếu cơ sở vật chất hay thiếu văn bản hướng dẫn, rào cản lớn nhất nằm ngay trong nếp nghĩ của chúng ta. Hội chứng lối mòn: Sự an toàn trong những chiếc “vòng kim cô” của kinh nghiệm cũ, cách làm cũ. Chúng ta sợ sai, sợ trách nhiệm, sợ sự bất định, và vô tình tự giam hãm tư duy trong những chiếc khung định sẵn. Sự đứt gãy giữa kiến thức và hành động: Nhiều thế hệ học sinh của chúng ta giỏi thuộc công thức nhưng yếu bản lĩnh phản biện; xuất sắc trong các kỳ thi nhưng lúng túng trước những nghịch lý của đời sống thực tại. Nhận thức đúng và đầy đủ về yêu cầu đột phá, vì thế, bắt buộc phải khởi đầu từ việc giải phóng tư duy. Phải dám nhìn thẳng vào những điểm nghẽn nhận thức, dám thừa nhận rằng một hệ thống giáo dục chỉ truyền thụ kiến thức một chiều đã hoàn thành sứ mệnh lịch sử của nó và nay cần được lột xác toàn diện.
2. Sức mạnh tổng lực: Gắn kết Giáo dục với Khoa học – Công nghệ và Đổi mới sáng tạo
Tinh thần của Nghị quyết 71 khi đặt cạnh Nghị quyết 57-NQ/TW cho thấy một tầm nhìn đồng bộ: Không thể có đột phá về khoa học – công nghệ và đổi mới sáng tạo nếu nền giáo dục vẫn bám chấp vào tư duy truyền thống. Ngược lại, giáo dục muốn vươn lên tầm cao mới thì phải lấy khoa học – công nghệ làm đôi cánh, lấy đổi mới sáng tạo làm bầu không khí để hít thở.
Sự gắn kết này đòi hỏi một sự chuyển dịch từ giáo dục ứng thí sang giáo dục kiến tạo năng lực. Ở đó, nhà trường không còn là nơi “nhồi nhét” thông tin mà là phòng thí nghiệm của sự sáng tạo, nơi học sinh từ bậc phổ thông đến đại học được rèn luyện tư duy triết học, tư duy phản biện, khả năng thấu cảm và kỹ năng tự học suốt đời. Đột phá không nằm ở việc học nhiều hơn, mà là học sâu hơn, chiêm nghiệm phản tư để kịp thời điều chỉnh, tư duy sắc sảo hơn và hành động dấn thân hơn.
Báo cáo của UNESCO (2021) và Nghị quyết 71-NQ/TW cùng gặp nhau ở một triết lý cốt lõi: Giáo dục là quốc sách hàng đầu, mang tính lợi ích chung chứ không phải hàng hóa. Chuyển từ truyền thụ kiến thức sang phát triển toàn diện phẩm chất và năng lực, giáo dục hướng tới xây dựng hệ sinh thái học tập suốt đời. Mục tiêu cuối cùng là bồi đắp “tính người” và đào tạo nên thế hệ công dân bản lĩnh, trí tuệ, giàu lòng nhân ái – những con người không chỉ thích ứng với biến động mà còn chủ động kiến tạo tương lai hưng thịnh, bền vững.
Phần II: Đánh thức nguồn lực đang ngủ quên – Sức mạnh phải đến từ bên trong con người
Mỗi con người sinh ra đều mang trong mình những tiềm năng vô hạn. Thế nhưng, phần lớn trong số chúng ta lại đang sống dưới mức khả năng thực sự của chính mình, bị vùi lấp bởi những áp lực điểm số, sự phán xét, định kiến xã hội, nỗi sợ thất bại, sợ mình không đủ giỏi và thỏa hiệp với điều tầm thường.
c ch1. Phẩm chất nội tâm: Nền móng của mọi sự vươn lên
Khi bàn về phát triển con người trong kỷ nguyên mới, chúng ta thường chú trọng đến kỹ năng cứng, ngoại ngữ, công nghệ. Nhưng những nhà tư tưởng lớn và các nhà tâm lý giáo dục học sâu sắc đều thấu hiểu một chân lý: Phẩm chất nội tâm mới là thứ giữ cho con người đứng vững trước sóng gió thời đại. Sự kiên cường nội tại (Resilience): Khả năng đứng dậy sau vấp ngã, biến nghịch cảnh thành lò tôi luyện bản lĩnh. Một thế hệ trẻ thiếu phẩm chất này sẽ dễ gục ngã trước những biến động nhanh chóng của công nghệ và thị trường lao động; Lòng trắc ẩn và sự thấu cảm: Công nghệ có thể thay thế trí thông minh logic, nhưng không thể thay thế trái tim biết yêu thương, sự thấu cảm sâu sắc giữa người với người. Đột phá công nghệ phải đi song hành với sự tiến hóa về đạo đức. Tính tự chủ và tinh thần dấn thân: Không chờ đợi sự ban phát hay chỉ đạo từng li từng tí. Con người của kỷ nguyên mới phải là chủ thể tự quyết định vận mệnh của chính mình, dám nghĩ khác, làm khác vì sự tiến bộ chung.
2. Kích hoạt nội động lực (Intrinsic Motivation)
Nhiều năm qua, chúng ta đã duy trì các động lực ngoại tại (phần thưởng, điểm số, thứ hạng, sự khen chê) để thúc đẩy người học và cả người dạy. Động lực ngoại tại có hiệu quả ngắn hạn, nhưng nó giống như thứ nhiên liệu đốt nhanh và cạn kiệt.
Đột phá thực chất chỉ xảy ra khi nội động lực được kích hoạt. Khi một cá nhân học tập và sáng tạo không phải vì sợ điểm kém hay vì phần thưởng, mà vì họ thực sự say mê khám phá chân lý, vì họ khao khát cống hiến giá trị cho cộng đồng, vì họ cảm thấy cuộc đời mình có ý nghĩa.
Làm thế nào để đánh thức nội động lực ấy từ bậc phổ thông? Đó là thông qua việc tích hợp triết học, giáo dục tư duy, kỹ năng sống vào chương trình học. Giúp học sinh trả lời được câu hỏi: “Tôi là ai?”, “Sứ mệnh của tôi trên cuộc đời này là gì?”, “Tôi muốn để lại giá trị gì cho thế giới?”. Khi một đứa trẻ tìm thấy lẽ sống của mình, ngọn lửa bên trong sẽ tự bùng cháy, không sức mạnh nào có thể dập tắt hay cản trở.
Phần III: Giải pháp thực tiễn từ phổ thông đến đại học – Chuyển hóa nhận thức thành hành động cách mạng
Nhận thức đúng là điều kiện cần, nhưng hành động hiệu quả mới là điều kiện đủ để Nghị quyết 71 đi vào cuộc sống. Các giải pháp thực tiễn cần được triển khai đồng bộ, xuyên suốt từ nền tảng phổ thông đến bậc giáo dục đại học.
1. Bậc phổ thông: Gieo mầm tư duy triết học và kỹ năng sinh tồn trong tâm hồn trẻ thơ
Phổ thông không phải là nơi luyện thi để lấy những tấm bằng vô cảm, mà là giai đoạn vàng để định hình nhân cách và tư duy nền tảng. Tích hợp tri thức tư duy và triết học tối giản: Đừng nghĩ triết học là thứ gì đó cao siêu, xa vời. Ngay từ bậc tiểu học và trung học, cần dạy cho các em cách đặt câu hỏi phản biện: “Tại sao lại như vậy?”, “Có góc nhìn nào khác không?”, “Bản chất của vấn đề này là gì?”. Điều đó giúp các em không bị cuốn theo đám đông, không dễ dãi chấp nhận thông tin một chiều trên không gian mạng; Giáo dục kỹ năng nội tâm và trí tuệ cảm xúc (EQ): Đưa giáo dục lòng biết ơn, sự kiên nhẫn, khả năng quản trị cảm xúc và kỹ năng giải quyết xung đột vào chương trình chính khóa. Biến trường học thành nơi học cách làm người trước khi học làm chuyên gia.
2. Bậc giáo dục đại học: Xung lực của tư duy đổi mới sáng tạo và phụng sự quốc gia
Giáo dục đại học phải là nơi hội tụ của tinh hoa trí tuệ, nơi gắn kết chặt chẽ giữa đào tạo, nghiên cứu khoa học và hệ sinh thái đổi mới sáng tạo quốc gia. Phá bỏ tường rào khoa ngành cứng nhắc: Khuyến khích tư duy liên ngành, xuyên ngành. Kỹ sư tương lai phải hiểu biết về văn hóa, xã hội và đạo đức; nhà khoa học xã hội phải có tư duy hệ thống và công nghệ. Trao quyền tự chủ thực chất kết hợp với trách nhiệm giải trình cao: Các cơ sở giáo dục đại học phải được giải phóng khỏi những ràng buộc hành chính rườm rà, để mỗi trường đại học thực sự trở thành một trung tâm tự do học thuật, sáng tạo và khởi nghiệp. Gắn kết đào tạo với bài toán thực tiễn của quốc gia: Các đề tài nghiên cứu, các sáng kiến đổi mới sáng tạo trong trường đại học không được nằm trên tháp ngà lý thuyết, mà phải trực tiếp giải quyết những bài toán phát triển kinh tế – xã hội, bảo vệ môi trường, quốc phòng – an ninh của đất nước.
Phần IV: Mỗi người mạnh – Quốc gia mạnh: Lời kêu gọi từ tâm thức thời đại
“Mỗi cá nhân mạnh mẽ, thức tỉnh và dấn thân chính là hạt nhân của một quốc gia hùng cường. Không có một quốc gia vĩ đại nào được xây dựng từ những con người thụ động, yếm thế hay chỉ biết dựa dẫm.”
1. Bài học từ lịch sử: Khẩu hiệu khắc trên tượng đài và bài học về tinh thần công dân
Khi bàn về sức mạnh của một quốc gia, lịch sử thế giới từng ghi nhận những triết lý vô cùng sâu sắc. Đó là tinh thần tự chủ của người công dân Anh trong tầm nhìn đế chế qua nhiều thế kỷ: Sức mạnh của một quốc gia không nằm ở tài nguyên khoáng sản dưới lòng đất, mà nằm ở tinh thần trách nhiệm, lòng tự tôn, tính kỷ luật và ý thức tự định đoạt vận mệnh của từng người công dân. Một đế chế hay một quốc gia chỉ thực sự trường tồn khi mỗi cá nhân xem vận mệnh của chính mình gắn liền với sự hưng thịnh của giống nòi.
Câu khẩu hiệu huyền thoại của Đô đốc Nelson – “Nước Anh kỳ vọng mỗi người đều làm tròn nghĩa vụ của mình” – là minh chứng cho thấy sức mạnh quốc gia được tạo nên từ trách nhiệm của mỗi cá nhân. Nó nhắc nhở rằng quốc gia không phải là một khái niệm trừu tượng, mà chính là sự tập hợp của từng hành động, từng nỗ lực nhỏ nhất từ mỗi người. Áp dụng vào bối cảnh Việt Nam trong kỷ nguyên vươn mình, giáo dục và đào tạo chính là “lò luyện kim” quan trọng nhất để rèn luyện nên những thế hệ công dân mới: giỏi chuyên môn, giàu tâm hồn, vững nội lực và phóng khoáng tư duy.
2. Kích hoạt nguồn lực đang ngủ quên trong thế hệ trẻ hôm nay
Chúng ta có một dân tộc thông minh, hiếu học và vô cùng sáng tạo. Nhưng đôi khi, tiềm năng vô hạn ấy lại bị kìm hãm bởi những vỏ bọc an toàn, bởi sự e dè trước cái mới hay tư duy lối mòn. Đột phá giáo dục theo tinh thần Nghị quyết 71 chính là chiếc chìa khóa vạn năng để mở tung những xiềng xích tư duy ấy khi nhà trường từ bỏ lối dạy áp đặt để chuyển sang khơi gợi tư duy phản biện và tự học; khi thầy cô trở thành người thắp lửa nội tại thay vì chỉ là người cầm đuốc đi trước; Và khi mỗi học sinh, sinh viên tự đặt cho mình câu hỏi lớn của đời người: “Tôi sinh ra để làm gì và tôi cống hiến gì cho sự trường tồn của đất nước?” Lúc đó, nguồn lực đang ngủ quên trong hàng triệu trái tim trẻ sẽ bừng tỉnh. Sức mạnh từ bên trong ấy – khi được cộng hưởng và nhân lên gấp bội – sẽ tạo thành một nguồn năng lượng vô địch, đủ sức vượt qua mọi rào cản, đưa đất nước băng qua mọi thách thức để tiến thẳng vào đài vinh quang của thời đại số và trí tuệ nhân tạo.
Phần V: Lời kết – Khát vọng Việt Nam cất cánh từ trái tim mỗi con người
Khi bàn về sự phát triển của một quốc gia, chúng ta thường nhìn vào GDP, vào hạ tầng, vào các chỉ số kinh tế vĩ mô. Nhưng những chỉ số ấy suy cho cùng chỉ là hệ quả, nguyên nhân sâu xa nằm ở chất lượng con người.
Đột phá phát triển giáo dục và đào tạo không phải là một khẩu hiệu xa vời nằm trên các trang tài liệu. Đó là một mệnh lệnh từ trái tim, là cuộc cách mạng tự thân của mỗi con người chúng ta hôm nay. Khi mỗi cá nhân dám vượt qua giới hạn nhận thức của chính mình, khi mỗi nhà giáo dũng cảm đổi mới phương pháp, khi mỗi nhà quản lý dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm, và khi toàn xã hội đồng lòng vun đắp cho một nền giáo dục khai phóng, nhân văn, sáng tạo – thì đó chính là lúc chúng ta đang đặt những viên gạch vững chắc nhất cho một Việt Nam phồn vinh, hùng cường và thịnh vượng. Mỗi chúng ta, bằng sự thức tỉnh và hành động dấn thân ngày hôm nay, chính là chủ nhân kiến tạo tương lai đất nước. Sức mạnh vĩ đại của quốc gia bắt đầu từ chính sự kiên cường, trí tuệ và khát vọng bùng cháy bên trong tâm hồn của mỗi con dân đất Việt.
1. Sự chuyển biến từ mỗi nhà giáo và nhà quản lý giáo dục
Muốn học sinh thay đổi, thầy cô phải là người đi đầu trong cuộc cách mạng nhận thức. Một nhà giáo ôm giữ lề lối cũ, truyền thụ kiến thức một cách máy móc không thể đào tạo ra những thế hệ công dân sáng tạo của kỷ nguyên mới.Thầy cô phải chuyển hóa từ vai trò là “người truyền đạt kiến thức” sang “dẫn dắt tư duy, truyền cảm hứng, phát hiện năng lực, là người dẫn đường, người đồng hành, giáo dục nhân cách, hướng dẫn sử dụng tri thức có trách nhiệm”. Tổng Bí thư cảnh báo: Không để AI trở thành công cụ thay người học suy nghĩ, ngược lại phải làm cho AI giúp người học học sâu hơn, tư duy tốt hơn, sáng tạo nhiều hơn. Cán bộ quản lý giáo dục có tầm nhìn chiến lược, dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm, phá bỏ những rào cản hành chính lỗi thời để tạo không gian dung dưỡng sự sáng tạo.
2. Khát vọng chung cho một Việt Nam hùng cường
Đột phá giáo dục và đào tạo theo tinh thần Nghị quyết 71 không chỉ là một nhiệm vụ chính trị, mà là một sứ mệnh lịch sử trước vận mệnh của dân tộc. Khi chúng ta đánh thức được nguồn lực đang ngủ quên trong mỗi học sinh, sinh viên, trong mỗi giáo viên và nhà quản lý; khi mỗi người Việt Nam nhận thức rõ trách nhiệm của mình đối với tương lai đất nước; khi tư duy được giải phóng khỏi những nỗi sợ hãi và giới hạn tầm thường – thì đó chính là lúc năng lượng nội sinh của cả dân tộc bùng nổ. Đó không đơn thuần là sự gia tăng về chỉ số kinh tế, mà là sự thăng hoa của trí tuệ, đạo đức và bản lĩnh Việt Nam trên trường quốc tế.
Lời kết
Hội thảo khoa học quốc gia về Nghị quyết 71 đã khơi mở những định hướng vĩ mô vô cùng sắc bén. Nhưng sức sống thực sự của nghị quyết sẽ nằm ở bước chân hành động của hàng triệu nhà giáo, học sinh và mỗi người dân Việt Nam hôm nay. Hãy bắt đầu từ việc vượt qua chính giới hạn của bản thân, thắp lên ngọn lửa từ nội tâm, và dấn thân kiến tạo một nền giáo dục xuất sắc. Bởi vì, chỉ khi mỗi cá nhân chúng ta mạnh mẽ và thức tỉnh, chúng ta mới có thể tạo ra một cuộc đột phá vĩ đại – đưa đất nước bước vào kỷ nguyên mới, kỷ nguyên vươn mình thịnh vượng và rạng ngời của dân tộc Việt Nam.
Bài báo được tổng hợp và chấp bút dựa trên tinh thần chỉ đạo của Nghị quyết 71-NQ/TW, Nghị quyết 57-NQ/TW và các tham luận tâm huyết tại Hội nghị Ban Chấp hành Hội Khoa học Tâm lý – Giáo dục Việt Nam.
Tác giả: Tuệ Nhã
Ths QLVH, Nhà nghiên cứu VHLS
