Không ai muốn khổ, nhưng phần lớn chúng ta đều từng chờ một người khác đến làm cho mình hết khổ.
Ta mong người thân hiểu mình, người làm tổn thương biết hối lỗi, hoàn cảnh sớm đổi thay hoặc một phép màu xuất hiện. Chờ đợi như thế đôi khi đem lại chút hy vọng, nhưng nếu trao toàn bộ sự bình an của mình vào tay người khác, ta sẽ càng trở nên bất lực.
Đức Phật chỉ ra khổ đau là một sự thật của đời sống. Sinh, già, bệnh, chết là khổ; thương mà phải xa, ghét mà phải gặp, mong cầu không được cũng khổ. Nhận diện khổ không phải để bi quan, mà để thôi trốn chạy. Khi dám nhìn thẳng vào điều đang làm mình đau, ta đã bắt đầu bước ra khỏi nó.
Tự cứu khổ không có nghĩa là phủ nhận sự giúp đỡ của người khác. Khi bệnh, ta cần bác sĩ; khi khủng hoảng tâm lý, ta cần chuyên gia; khi rơi vào nguy hiểm, ta phải tìm sự bảo vệ. Gia đình, bạn bè và cộng đồng đều có thể nâng đỡ ta. Nhưng người khác chỉ có thể mở cửa, còn chính ta phải bước qua.
Nhiều nỗi khổ được kéo dài bởi sự chống cự. Một mối quan hệ đã kết thúc nhưng ta vẫn sống trong những câu hỏi không lời đáp. Một sai lầm xảy ra từ lâu nhưng ta không ngừng tự kết án. Một người đã rời đi mà ta vẫn mong họ trở lại để chữa lành những gì họ gây ra. Ta không chỉ đau vì sự việc, mà còn đau vì muốn quá khứ phải khác đi.
Bước đầu tiên để tự cứu mình là gọi đúng tên nỗi khổ. Ta đang buồn, giận, sợ hãi, cô đơn hay cảm thấy bị phản bội? Đừng vội nói: “Tôi ổn”, khi bên trong đang vỡ vụn. Cũng đừng phóng đại rằng đời mình đã chấm hết. Chỉ cần thành thật: “Lúc này, tôi đang rất đau”. Nhận diện không làm nỗi đau lớn thêm; nó giúp ta không bị nỗi đau âm thầm điều khiển.
Bước tiếp theo là trở về với thân. Khi tâm rối loạn, hơi thở thường gấp, vai co lại, cơ thể mất ngủ và kiệt sức. Một bữa ăn đủ chất, vài giờ ngủ yên, cuộc đi bộ chậm hoặc mười phút ngồi thở không giải quyết ngay mọi vấn đề, nhưng giúp ta lấy lại nền tảng. Một tâm trí mệt mỏi rất dễ đưa ra những quyết định khiến mình khổ thêm.
Ta cũng cần ngừng nuôi dưỡng khổ đau bằng những thói quen tưởng như vô hại. Liên tục xem lại tin nhắn cũ, theo dõi người đã làm mình tổn thương, kể đi kể lại câu chuyện với sự oán trách, tìm đến rượu bia hoặc chìm trong mạng xã hội đều có thể khiến vết thương khó lành. Không ai bắt ta phải quên ngay, nhưng ta có quyền không tiếp tục tưới nước cho hạt giống đau buồn.
Trong giáo lý nhà Phật, khổ có nguyên nhân. Tham ái khiến ta bám lấy điều mình muốn; sân hận làm ta muốn loại trừ điều trái ý; vô minh khiến ta nhìn sự việc qua thành kiến và tưởng tượng. Thấy được nguyên nhân không phải để trách mình. Đó là cách ta tìm đúng chỗ cần chuyển hóa. Nếu khổ vì chấp giữ, hãy tập buông; nếu khổ vì giận, hãy học hiểu; nếu khổ vì sợ hãi, hãy trở về với điều đang thật sự xảy ra.
Buông không đồng nghĩa với chịu đựng mọi điều. Có những lúc tự cứu mình là rời khỏi một mối quan hệ bạo hành, nói “không” với sự lợi dụng, đặt giới hạn với người thân hoặc chấm dứt một môi trường làm việc độc hại. Lòng từ bi không yêu cầu ta biến mình thành nơi người khác tùy tiện gây thương tích. Bảo vệ thân tâm đúng cách cũng là một biểu hiện của trí tuệ.
Tha thứ, nếu có, nên là kết quả của hiểu biết chứ không phải sự ép buộc. Ta không cần vội tha thứ chỉ để được xem là người rộng lượng. Trước hết, hãy cho mình quyền được đau, được phục hồi và được giữ khoảng cách. Khi tâm đủ vững, ta có thể nhìn người gây tổn thương như một con người cũng bị vô minh chi phối. Tha thứ lúc ấy là tháo sợi dây trói mình khỏi quá khứ, không phải xóa bỏ trách nhiệm của họ.
Tự cứu khổ còn là dừng việc so sánh hành trình của mình với người khác. Có người vượt qua mất mát trong vài tháng, có người cần nhiều năm. Có vết thương lành nhanh, có vết thương để lại sẹo. Điều quan trọng không phải ta hồi phục nhanh đến đâu, mà hôm nay ta có bớt làm tổn thương chính mình hay không.
Ta cũng đừng biến “tự cứu mình” thành một khẩu hiệu cô độc. Biết tìm người giúp đỡ đúng lúc chính là năng lực tự bảo vệ. Khi nỗi buồn kéo dài, mất ngủ nghiêm trọng, không còn khả năng sinh hoạt hoặc xuất hiện ý nghĩ làm hại bản thân, cần tìm đến chuyên gia sức khỏe tâm thần hay cơ sở y tế. Cầu cứu không phải yếu đuối; đó là quyết định tỉnh táo để giữ lấy sự sống.
Đức Phật không hứa sẽ mang mọi khổ đau ra khỏi đời ta. Ngài chỉ con đường để mỗi người tự thấy, tự hiểu và tự chuyển hóa. Con đường ấy bắt đầu từ giới để không tạo thêm nguyên nhân đau khổ, từ định để tâm không bị cuốn đi và từ tuệ để nhìn sự vật đúng như chúng đang là.
Có những ngày ta chưa thể làm gì lớn lao. Chỉ cần thở chậm hơn, ăn một bữa đàng hoàng, không gửi đi lời nói khi đang giận, gọi cho một người đáng tin hoặc tự nhắc rằng cảm xúc này rồi cũng thay đổi. Mỗi lựa chọn lành mạnh là một bước đưa ta ra khỏi vùng tối.
Người cứu mình không phải một phiên bản mạnh mẽ, không biết khóc. Đó là con người đang đau nhưng vẫn không bỏ rơi chính mình. Khi biết ôm lấy nỗi khổ bằng chánh niệm, tìm đúng sự nâng đỡ và kiên trì gieo những nhân lành, ta nhận ra chiếc bè đưa mình qua dòng nước dữ đã có sẵn trong từng lựa chọn tỉnh thức hôm nay.
Nguyễn Thị Thanh Bình
