Niềm tin vào số mệnh thường phát sinh mạnh mẽ nhất khi bạn cảm thấy mình không thể kiểm soát cuộc đời. Khi mọi việc thuận lợi, bạn dễ tin vào năng lực bản thân, nhưng khi liên tục gặp thất bại, bạn có thể bắt đầu nghĩ rằng có một điều gì đó vô hình đang chống lại mình.
Tâm lý ấy không khó hiểu, bởi đứng trước sự bất định, tâm trí thường muốn tìm một lời giải thích rõ ràng để giảm bớt lo âu. Nếu không biết vì sao một chuyện đau lòng xảy ra, bạn có thể cảm thấy bất an hơn cả khi tin rằng đó là số phận. Bởi vậy, đôi khi niềm tin vào định mệnh không xuất phát từ sự hiểu biết, mà từ nhu cầu tìm kiếm cảm giác chắc chắn giữa một thế giới luôn thay đổi.
Trong truyền thống tư tưởng phương Đông, khái niệm thiên mệnh có nhiều tầng ý nghĩa. Thiên mệnh không phải lúc nào cũng đồng nghĩa với việc từng sự kiện nhỏ trong đời đã được trời định trước. Trong Nho học, biết mệnh còn gắn với việc nhận thức giới hạn của mình, hiểu hoàn cảnh và sống đúng đạo lý. Khổng Tử đề cao tu thân, học tập, nhân nghĩa và trách nhiệm. Mạnh Tử cũng nhấn mạnh rằng phẩm chất đạo đức cần được nuôi dưỡng bằng sự thực hành. Vì vậy, nếu đồng nhất toàn bộ tư tưởng thiên mệnh với thái độ buông xuôi thì sẽ chưa phản ánh đầy đủ truyền thống Nho gia.
Tuy nhiên, trong đời sống dân gian, số mệnh thường được hiểu theo nghĩa cứng nhắc hơn. Một người thất bại trong kinh doanh có thể tự nhủ rằng mình không có số làm giàu, trong khi nguyên nhân thực tế có thể nằm ở sự thiếu hiểu biết thị trường, quản trị yếu kém hoặc hoàn cảnh kinh tế bất lợi. Một người liên tục gặp trắc trở trong tình cảm có thể cho rằng mình mang số cô độc, trong khi những khuôn mẫu tâm lý, cách giao tiếp và sự lựa chọn bạn đời cũng cần được xem xét. Khi sử dụng số mệnh như lời giải thích cuối cùng, bạn có nguy cơ bỏ qua những nguyên nhân có thể nhận biết và thay đổi.
Điều đáng suy ngẫm là niềm tin có thể ảnh hưởng ngược lại hành động. Nếu bạn tin chắc mình không thể thành công, bạn có thể không còn đủ kiên trì để học hỏi.
Nếu bạn cho rằng mình sinh ra để chịu đau khổ, bạn có thể không tìm kiếm sự giúp đỡ ngay cả khi có cơ hội. Ngược lại, nếu hiểu rằng hiện tại được hình thành từ nhiều điều kiện và những điều kiện ấy có thể thay đổi, bạn sẽ có thêm động lực để hành động.
Trí tuệ không nằm ở việc phủ nhận hoàn toàn những giới hạn của đời sống, mà ở khả năng phân biệt điều gì cần chấp nhận và điều gì cần chuyển hóa. Biết chấp nhận cái không thể đổi là sự sáng suốt, nhưng lấy số mệnh làm lý do để không thay đổi những gì có thể đổi lại là một hình thức tự trói buộc mình.
Pháp Nhật
