Tất cả chúng ta hiện giờ, học Bát-nhã, tụng Bát-nhã mà không hết tất cả khổ ách, vì chúng ta thiếu chiếu kiến Bát-nhã.
Chiếu kiến cái gì? Chính là chiếu kiến ngũ uẩn giai không.
Chúng ta đừng tự mãn vì thuộc kinh Bát-nhã, đêm nào cũng tụng đôi ba biến mà cho rằng như thế là đã tu Bát-nhã. Không phải vậy. Chúng ta phải thực sự chiếu kiến Bát-nhã, nghĩa là soi thấy thân năm uẩn đều là không, tức thể tánh của năm uẩn đều không. Khi đó chúng ta mới có thể vượt qua mọi khổ nạn.
Ngũ uẩn gồm có sắc uẩn, thọ uẩn, tưởng uẩn, hành uẩn và thức uẩn. Tại sao gọi là uẩn? Uẩn nghĩa là tích tụ, do các duyên tụ hợp lại thành một khối, thành một hình thức. Muốn chiếu kiến ngũ uẩn, chúng ta phải quán chiếu từng phần.
1. Sắc uẩn
Đức Phật dạy rằng thân hiện tại của chúng ta được kết tụ bởi tứ đại: địa, thủy, hỏa, phong. Địa là đất, thủy là nước, hỏa là lửa, phong là gió.
Đất là những chất cứng như tóc, lông, răng, móng, da, thịt, gân, xương. Nước là những chất lỏng như máu, mủ, mồ hôi, nước tiểu. Gió là chất khí như hơi thở ra vào. Lửa là chất ấm trong thân thể.
Bốn yếu tố ấy tụ hợp lại thành thân, gọi là sắc uẩn. Vậy cái gì là chủ của thân? Nếu trong con người thiếu một trong bốn chất ấy thì còn sống hay không? Chắc chắn thân thể sẽ chết.
Thân người do bốn yếu tố ấy tụ hợp lại, vậy thân người thật hay không thật? Không thật. Tại sao thân này không thật? Bởi vì thân do nhân duyên hòa hợp mà thành.
Nó do bốn yếu tố tụ hợp nên không có chủ thể, không có một hình thức cố định từ trước. Nếu chỉ có đất, nước, gió hoặc lửa riêng lẻ thì không thể hình thành thân người. Khi thân hình thành, bốn yếu tố phải hội tụ đầy đủ. Nếu thiếu đi một yếu tố thì thân thể sẽ tan rã.
Rõ ràng thân này do duyên hợp mà thành. Đã do duyên hợp thì không có tự thể độc lập, không có chủ thể thường hằng. Nó không có một hình thức sẵn có, mà phải đợi đủ nhân duyên mới thành. Đó là nói về sắc uẩn.
2. Thọ uẩn
Thọ là cảm thọ hay cảm giác, thuộc về tâm. Chúng ta có sáu căn: mắt, tai, mũi, lưỡi, thân và ý. Sáu căn tiếp xúc với sáu trần sẽ phát sinh những cảm giác khổ, vui hoặc không khổ không vui. Đó gọi là thọ.
Ví dụ, khi lưỡi chúng ta nếm một món ăn, nếu cảm thấy ngon thì sinh lòng thích thú, gọi là thọ lạc. Nếu cảm thấy không ngon thì khó chịu, gọi là thọ khổ. Còn khi tiếp xúc với một vị bình thường, không gây cảm giác vui hay khó chịu, thì gọi là thọ không khổ không lạc.
Vậy cảm giác khổ vui ấy tự nơi lưỡi mà có hay phải kết hợp với những yếu tố khác? Phải có thức ăn tiếp xúc với lưỡi, đồng thời có ý thức phân biệt mới nhận biết được thức ăn ngon hay dở. Nghĩa là phải có đủ ba yếu tố căn, trần và thức thì mới phát sinh sự nhận biết.
Ngon thì cảm thấy vui, dở thì cảm thấy khó chịu, không ngon không dở thì cảm thấy bình thường. Như vậy, cảm thọ được hình thành từ sự kết hợp của nhiều yếu tố, chứ không tự nhiên mà có.
Đã phải đợi duyên mới sinh khởi thì đâu phải là một thực thể thường hằng. Vì vậy, nói tánh của thọ là không. Thọ khổ, thọ vui đều có thể thay đổi và tan biến theo nhân duyên. Đó là nói về thọ uẩn.
3. Tưởng uẩn
Trong tâm chúng ta có tưởng hay không? Thông thường, chúng ta nói hồi tưởng lại những việc đã qua. Hồi tưởng nghĩa là nhớ lại những sự việc trong quá khứ. Tưởng nhớ lại việc đã qua thuộc về tưởng.
Tưởng tượng những việc chưa xảy ra trong tương lai cũng thuộc về tưởng. Nói tóm lại, hình ảnh của quá khứ được nhớ lại, hình ảnh của tương lai được tưởng tượng, tất cả đều thuộc về tưởng.
Ngay trong hiện tại, chúng ta cũng có tưởng. Trong cuộc sống hằng ngày, tâm thường suy nghĩ, hình dung hết việc này đến việc khác. Chẳng hạn, khi đi trong đêm tối, nhìn thấy một sợi dây nằm giữa đường nhưng vì ánh sáng không rõ nên tưởng đó là con rắn. Sợi dây vốn không phải con rắn, nhưng do nhận thức sai lầm mà chúng ta tưởng tượng ra như vậy. Đó cũng là tưởng.
Vậy tưởng có đúng với sự thật hay không? Nhiều khi tưởng chỉ là sự nhầm lẫn, là hình ảnh do tâm tạo ra chứ không phải sự thật.
Vì sao có tưởng? Bởi những chuyện đã xảy ra trong quá khứ nên chúng ta nhớ lại; những chuyện tương lai chưa đến nhưng nghe người khác nói nên chúng ta tưởng tượng; còn trong hiện tại, đôi khi do nhận thức sai lầm mà chúng ta hình dung sự việc không đúng với thực tế.
Như vậy, tưởng cũng phải nương vào những điều kiện nhất định mới sinh khởi, chứ không tự nhiên mà có. Vì phải đợi duyên nên tưởng không có tự thể độc lập, không thật có và thường hằng. Đó là nói về tưởng uẩn.
4. Hành uẩn
Hành là gì? Hành là những hoạt động của nội tâm, những suy tư, tính toán và ý niệm liên tục sinh khởi.
Ví dụ, trước khi đi chợ, chúng ta suy nghĩ cần mua đậu nành, sữa và một vài thứ khác. Nghĩ đến món này rồi chuyển sang món khác, hết ý niệm này đến ý niệm khác nối tiếp nhau. Đó gọi là hành.
Hành giống như người đi bộ, bước trước nối tiếp bước sau, từng bước liên tục không ngừng. Cũng vậy, trong nội tâm chúng ta, những suy nghĩ liên tục sinh khởi rồi mất đi, ý niệm này tiếp nối ý niệm khác. Dòng suy tư ấy được gọi là hành uẩn.
Như vậy, hành không phải là một thực thể cố định. Những suy nghĩ của chúng ta luôn thay đổi, lúc có lúc không, tùy thuộc vào hoàn cảnh và các điều kiện tác động. Suy tư cũng tùy duyên mà dấy khởi, nên hành uẩn không có tự thể độc lập, không thật. Đó là nói về hành uẩn.
5. Thức uẩn
Thức là sự hiểu biết và phân biệt. Mắt nhìn thấy hình sắc thì phân biệt đẹp hay xấu; tai nghe âm thanh thì phân biệt hay hay dở; mũi ngửi mùi thì phân biệt thơm hay hôi; lưỡi nếm vị thì phân biệt ngon hay dở; thân xúc chạm thì phân biệt nóng hay lạnh.
Tất cả những sự nhận biết và phân biệt ấy đều gọi là thức.
Vậy thức tự có hay phải đợi ngoại trần tiếp xúc với thân căn mới phát sinh? Chính là do sáu căn tiếp xúc với sáu trần mà có sự phân biệt. Nếu không có đối tượng để tiếp xúc thì sự nhận biết tương ứng cũng không thể sinh khởi.
Như vậy, thức cũng do nhân duyên sinh khởi, không có một bản thể độc lập, thường hằng. Đó là nói về thức uẩn.
Qua sự phân tích trên, chúng ta có thể thấy rõ năm uẩn của con người đều không có tự thể riêng biệt, phải đợi nhân duyên hòa hợp mới hình thành. Vì vậy, thể tánh của năm uẩn là không.
Trong kinh A-hàm, Đức Phật dạy thân này là vô ngã. Vô ngã nghĩa là không có chủ thể độc lập, thường hằng. Tại sao thân này là vô ngã? Vì thân do năm uẩn hòa hợp mà thành, không có một chủ thể cố định làm chủ. Vì không có chủ thể như vậy nên gọi là vô ngã.
Bát-nhã không chỉ nói thân do năm uẩn hợp lại nên vô ngã, mà còn chỉ rõ trong mỗi uẩn đều không có tự ngã.
Ví dụ, tôi đưa bàn tay lên, quý vị thấy đây là một bàn tay có năm ngón. Bây giờ tôi co năm ngón lại thành nắm tay. Vậy nắm tay này từ đâu mà có? Chính là do năm ngón tay hợp lại mà thành.
Năm ngón tay hợp lại là nhân duyên. Nắm tay do duyên hợp mà có, vậy nắm tay này thật hay không thật? Không thật theo nghĩa không có tự thể độc lập. Nó chỉ là một hình tướng giả hợp.
Nếu buông năm ngón tay ra thì không còn hình tướng nắm tay, nhưng khi co lại thì nắm tay lại hiện hữu. Trước mắt chúng ta rõ ràng có nắm tay, làm sao có thể nói hoàn toàn không có? Vì vậy, chỉ nên nói nắm tay do duyên hợp mà giả có, chứ không phải thật có một cách độc lập, cũng không phải hoàn toàn không có.
Cũng vậy, khi năm uẩn hợp lại, chúng ta gọi đó là thân. Nắm tay do năm ngón hợp lại mà có, thân người cũng do năm uẩn hòa hợp mà thành. Nắm tay là giả có thì thân này cũng là giả có theo nghĩa duyên sinh.
Thế nhưng, đối với chúng ta, tuy hiểu trên lý thuyết rằng thân là giả hợp, nhưng khi gặp cảnh trái ý, chúng ta vẫn xem thân này là thật. Ai động chạm đến thân thì lập tức phản ứng, ai nói điều không vừa lòng thì sinh buồn giận. Bởi vì chúng ta chưa thực sự thấy rõ bản chất duyên sinh, giả hợp của thân này.
Khi thấy tường tận nắm tay do duyên hợp mà có, thân này cũng do duyên hợp mà thành, thể tánh của nó là không, chúng ta sẽ không còn chấp thân là một thực thể chân thật, thường hằng.
Do không chấp thân thật nên dù có người khen chê, tốt xấu, chúng ta cũng không quá vui mừng hay buồn giận. Khi hiểu mọi sự vật đều do nhân duyên hình thành, luôn biến đổi và không có tự thể cố định, chúng ta sẽ không còn để những lời khen chê bên ngoài chi phối tâm mình.
Từ đó, chúng ta có thể nghiệm ra rằng những gì trước mắt mình đều đang sinh diệt, biến đổi theo nhân duyên. Nhưng riêng đối với thân này, chúng ta lại thường không nhận ra sự sinh diệt ấy. Chúng ta không biết thân bắt đầu biến đổi từ lúc nào, cũng không biết khi nào thân sẽ tan rã. Chỉ vì ngày ngày nhìn thấy thân hiện hữu nên chúng ta chấp thân là thật, xem thân này chính là mình.
Vì thấy thân là thật nên bao nhiêu phiền não phát sinh. Phiền não sinh thì khổ đau cũng theo sau.
Bây giờ, nếu chúng ta thực sự thấy thân này là giả hợp, không có tự thể độc lập, thì điều gì sẽ xảy ra? Người khác khen cũng không quá mừng, chê cũng không quá buồn, xúc phạm cũng không dễ sinh lòng sân giận. Bởi chúng ta đã hiểu rõ bản chất của thân và những hiện tượng xung quanh đều do nhân duyên hòa hợp mà thành.
Chỉ cần thấy rõ thân năm uẩn không có tự thể thường hằng, biết được thể tánh của nó là không, thì chúng ta sẽ dần vượt qua những khổ ách do chấp trước mà sinh ra.
Ngược lại, nếu vẫn thấy thân năm uẩn là thật, vẫn cố chấp vào cái tôi và những gì thuộc về cái tôi, thì mọi khổ ách vẫn còn nguyên.
Chúng ta bị khổ đau vì đọc Bát-nhã mãi mà không chịu quán chiếu. Chỉ tụng đọc lời kinh mà không soi xét lại chính mình thì làm sao thấu hiểu được lẽ thật? Nếu không thực hành quán chiếu, không chuyển hóa sự chấp trước trong tâm, thì biết đến bao giờ chúng ta mới thực sự hết khổ?
Hòa thượng, Thiền sư Thích Thanh Từ

















