Sáng nay có người nói với tôi: “Sư, người tu bây giờ con thấy nhiều người cũng diễn lắm. Bên ngoài nhìn ngon lành vậy thôi, chứ sống gần mới thấy ngán. Riêng con thấy ở sư có cái chất phác, không có diễn.”
Tôi nghe xong mới hỏi: “Anh có sống gần sư không mà biết sư không diễn? Nhiều khi sư diễn còn sâu hơn người khác nữa thì sao?” Ảnh cười: “Trời, con tiếp xúc với sư nhiều lần rồi, con biết mà.”
Tôi cũng cười rồi nói: “Sư hỏi cái này anh đừng buồn nghen. Vậy anh có diễn không?” Ảnh nói liền: “Không hề nha sư.” Tôi nói: “Thôi, bỏ đi. Nếu anh không diễn thì chắc có nước anh là thánh.”
Thật ra chữ “diễn” nghe nặng quá nên ai nghe cũng muốn né. Nhưng nếu đổi cách nói một chút thì dễ thấy hơn. Có ai đem hết những cái xấu trong tâm mình bày ra cho thiên hạ coi đâu. Gặp người mình không ưa, trong tâm khó chịu nhưng ngoài mặt vẫn cười. Đi làm đang bực chuyện nhà, gặp khách vẫn nói chuyện đàng hoàng. Hai vợ chồng mới cãi nhau trên xe, bước xuống gặp người quen vẫn cười chào như không có chuyện gì. Lên mạng đăng tấm hình gia đình vui vẻ, đâu ai đăng cảnh tối qua cả nhà ngồi quay mặt vô tường. Vậy có phải diễn không? Có chứ. Chỉ là mình không thích gọi cái của mình là diễn thôi.
Phàm phu mà đem hết tham, sân, hơn thua, ganh tị, tự ái trong tâm phơi ra ngoài chắc chẳng mấy ai dám tới gần. Cho nên con người tự nhiên biết lựa cái nào nên cho người khác thấy, cái nào phải giấu lại. Tôi cũng vậy. Mặc y áo ngay ngắn, đi đứng đàng hoàng, nói chuyện từ tốn, giữ oai nghi, người ta nhìn mình bằng một con mắt khác. Chứ thử ăn nói cộc lốc, ngồi ngả nghiêng, nóng lên là quạu, thích gì nói nấy rồi coi người ta đánh giá mình thế nào. Tôi đã trải nghiệm hết rồi nên tôi hiểu cái giá của hình ảnh bên ngoài nó lớn cỡ nào.
Mình thường nói: “Quan trọng là bên trong, hình thức không quan trọng.” Nói nghe hay lắm. Nhưng thử nhìn cách mình sống là biết có thiệt không. Nếu bề ngoài không quan trọng, người ta bỏ cả đống tiền quảng cáo làm gì? Tại sao một món hàng phải làm bao bì cho đẹp? Tại sao người ta chăm chút hình ảnh, xây dựng tên tuổi, muốn nhiều người biết tới mình? Và nói gần hơn nữa: giữa một người nổi tiếng với một người chẳng ai biết, mình thường muốn gặp ai hơn? Giữa một người ăn mặc sạch sẽ, nói chuyện dễ nghe với một người lôi thôi, cộc cằn, mình dễ có thiện cảm với ai hơn?
Tôi hỏi ảnh: “Giữa người đẹp với người xấu, anh dễ để ý ai hơn? Giữa một người dễ thương với một người lúc nào cũng bộc lộ hết tính xấu, anh muốn chơi với ai?” Ảnh im. Tôi nói: “Chỉ cần trả lời thiệt mấy câu đó là biết hình thức có quan trọng hay không rồi.”
Nhưng cái tôi thấy đáng sợ không nằm ở chuyện con người có diễn hay không. Đáng sợ là mình rất dễ thấy cái diễn của người khác, còn cái diễn của mình thì mình đặt cho nó một cái tên đẹp hơn. Người ta chăm chút hình ảnh thì mình nói họ màu mè. Mình chăm chút hình ảnh thì gọi là biết giữ gìn. Người ta thích được khen thì mình nói ham danh. Tới lúc bài mình được nhiều người khen, mình cũng mở ra đọc tới đọc lui. Người khác bị chê thì mình nói phải biết buông. Tới phiên mình bị chê một câu, tối nằm ngủ không được.
Cuộc đời tu của tôi, có một việc tôi thích làm là lấy chính mình ra thử nghiệm trước. Khi mình giữ oai nghi, nói năng nhẹ nhàng, người ta kính trọng mình ra sao, tôi nhìn. Khi mình xuề xòa, không giống cái hình ảnh người ta mong đợi ở một ông sư, thái độ của họ thay đổi thế nào, tôi cũng nhìn. Nhưng thú vị nhất không phải nhìn người ta, mà là nhìn cái tâm mình. Lúc được kính trọng, nó có khoái không? Có. Được khen tu tốt, có thích không? Có. Có người nói mình sống chất phác, trong bụng có vui không? Cũng có. Vậy lúc bị người ta nói xấu hay chê bai có buồn không? Có chứ.
Nhưng nhờ vậy tôi mới thấy cái bản chất phàm phu trong mình nó vận hành thế nào. Được khen thì nở mũi ra, bị chê thì buồn . Được kính trọng thì thích, bị coi thường thì khó chịu. Thấy được mấy cái đó rồi, mình mới bớt ảo tưởng về mình, và cũng bớt phán xét người khác. Chứ mình cũng thích được khen mà chê người ta ham danh; mình cũng đau khi bị đụng tự ái mà nói người khác bản ngã lớn, nghĩ kỹ lại cũng mắc cười.
Bởi vậy tôi không dám nói với ai rằng sư sống thật lắm, không diễn đâu. Nói vậy sớm quá. Có khi cái “chất phác” người ta đang nhìn thấy cũng chỉ là một phần con người mình mà thôi. Còn những góc tham, sân, tự ái, hơn thua, muốn được công nhận… mình có hết. Chỉ khác nhau ở chỗ có cái đã thấy, có cái chưa thấy, có cái thấy rồi nhưng chưa bỏ nổi.
Sau cùng, tu không phải là cố tạo ra một phiên bản đẹp hơn để thiên hạ tin mình không diễn. Làm như vậy nhiều khi chỉ đổi sang một vai diễn tinh vi hơn. Cái đáng quan tâm là khi không còn ai đứng trước mặt để mình phải giữ hình ảnh nữa, những suy nghĩ bất thiện vừa sanh lên trong tâm, mình có thấy xấu hổ, có tàm úy với chính mình hay không.
Bởi thiên hạ thấy mình đẹp hay xấu, nhiều khi chỉ là cái họ thấy.
Còn lúc không có ai nhìn mà mình vẫn biết sợ cái xấu trong chính mình, chỗ đó mới thật sự là chuyện của người tu.
