Từ thiện theo cách hiểu thông thường là giúp đỡ người nghèo, cứu trợ người gặp thiên tai, trao tiền, lương thực hoặc thuốc men cho người khó khăn.
Trong Phật giáo, ý nghĩa của từ thiện rộng và sâu hơn. Đó không chỉ là đem vật chất cho người khác, mà còn là sự thực hành lòng từ bi, giúp con người giảm khổ, có thêm hiểu biết, niềm tin, sự an ổn và khả năng tự đứng vững trong cuộc đời.
“Từ” là mong muốn đem niềm vui đến cho người, còn “bi” là nhận ra nỗi khổ và tìm cách làm vơi nỗi khổ ấy. Bởi vậy, một việc làm chỉ thật sự mang tinh thần từ thiện khi xuất phát từ sự hiểu biết và thương yêu. Nếu cho đi để phô trương, đánh bóng tên tuổi, ràng buộc người nhận hoặc tìm kiếm quyền lợi, hành động ấy tuy có giá trị nhất định nhưng chưa trọn vẹn tinh thần bố thí của đạo Phật.
Hình thức quen thuộc nhất là tài thí, tức đem tài sản và những phương tiện vật chất để giúp người. Một phần cơm, chiếc áo, viên thuốc, học phí, mái nhà hay khoản hỗ trợ sinh kế đều thuộc tài thí. Giá trị của món quà không chỉ nằm ở số tiền lớn hay nhỏ, mà còn ở việc món quà có đến đúng người, đúng lúc và đáp ứng nhu cầu thiết thực hay không. Một ly nước trao khi người khác đang khát đôi khi quý hơn món quà đắt tiền nhưng không phù hợp.
Tài thí cần đi cùng sự tôn trọng. Người làm từ thiện không nên xem mình ở vị trí cao hơn người nhận, càng không nên dùng hoàn cảnh khó khăn của họ làm chất liệu tạo sự chú ý. Hình ảnh, danh tính và đời tư của người được giúp đỡ cần được bảo vệ. Trao quà bằng thái độ ban ơn có thể khiến người nhận thêm mặc cảm; trao bằng sự trân trọng sẽ giúp họ cảm thấy mình vẫn được nhìn nhận như một con người có phẩm giá.
Bên cạnh tài thí là pháp thí, nghĩa là chia sẻ những điều đúng đắn, có khả năng mở mang hiểu biết và giúp người chuyển hóa khổ đau. Giảng giải giáo pháp, tặng kinh sách phù hợp, hướng dẫn người khác sống lành, hiểu nhân quả, thực tập chánh niệm và từ bỏ hành vi có hại đều là pháp thí. Tuy nhiên, pháp thí không phải áp đặt niềm tin hoặc nói những điều cao xa khi người khác đang cần sự giúp đỡ cấp thiết.
Pháp thí còn có thể được hiểu rộng là trao truyền tri thức và kỹ năng hữu ích. Dạy một người biết chữ, hướng dẫn nghề nghiệp, chia sẻ kiến thức chăm sóc sức khỏe, bảo vệ môi trường hoặc phòng tránh bạo lực cũng là cách giúp họ bớt khổ bằng hiểu biết. Cho một phần quà có thể giải quyết khó khăn trước mắt; trao kiến thức và phương tiện sinh kế phù hợp có thể giúp người nhận tự thay đổi cuộc đời lâu dài.
Một hình thức bố thí rất quan trọng khác là vô úy thí, tức đem lại sự không sợ hãi, an toàn và an ổn cho người khác. Bảo vệ người yếu thế, cứu giúp người gặp nạn, lên tiếng trước cái xấu, đưa người bệnh đi cấp cứu hoặc ở bên một người đang hoảng loạn đều là vô úy thí. Đôi khi, chỉ cần lắng nghe người đang tuyệt vọng mà không phán xét cũng đã giúp họ tìm lại cảm giác được nâng đỡ.
Ta còn có thể đem niềm an vui đến cho người bằng những điều rất bình dị. Một ánh mắt thiện cảm, gương mặt hòa nhã, lời nói tử tế, sự nhường nhịn, lòng kiên nhẫn hay việc dành chỗ ngồi cho người già đều là những cách cho đi. Không phải ai cũng có nhiều tiền để làm từ thiện, nhưng hầu như ai cũng có thể trao một lời động viên, một sự có mặt chân thành hoặc một hành động bảo vệ sự sống.
Theo Phật giáo, bố thí còn là phương pháp chuyển hóa lòng tham và sự chấp giữ. Khi biết chia sẻ, ta nhận ra tài sản không phải thứ có thể nắm giữ mãi mãi và hạnh phúc không chỉ đến từ việc tích lũy cho riêng mình. Tuy nhiên, bố thí cần có trí tuệ: không cho những thứ gây nghiện, không tiếp tay cho hành vi sai trái, không cứu trợ thiếu tổ chức và không vì cảm xúc nhất thời mà tạo thêm lệ thuộc.
Từ thiện theo Phật giáo, vì thế, là giúp người bằng cả vật chất, hiểu biết và sự an ổn. Tài thí giúp vượt qua thiếu thốn, pháp thí giúp soi sáng nhận thức, vô úy thí giúp con người thoát khỏi sợ hãi. Khi ba phương diện ấy được thực hiện bằng tâm trong sáng và trí tuệ, người cho không kiêu mạn, người nhận không tổn thương, món quà cũng vượt khỏi giá trị vật chất để trở thành hạt giống của tình thương và sự chuyển hóa.
