Trong đạo Phật, tàm là biết hổ thẹn khi làm điều sai; quý là biết e ngại điều xấu và hậu quả của nó. Người Phật tử nuôi dưỡng hai phẩm chất ấy để tự nhắc mình sống có trách nhiệm, biết dừng lại trước điều bất thiện và can đảm sửa lỗi khi lỡ sai.
Có những việc, dù không ai nhìn thấy, ta vẫn thấy lòng không yên nếu làm. Cũng có những lời, vừa định nói ra, ta chợt dừng lại vì nghĩ đến nỗi đau người khác có thể phải chịu.
Sự dừng lại ấy có thể bắt đầu từ một tiếng nói rất nhẹ trong lòng: “Việc này không đúng, mình không nên làm”. Trong Phật giáo, đó là biểu hiện gần gũi của tàm và quý.
Tàm, tiếng Pāli là hiri, thường được hiểu là lòng hổ thẹn đối với điều sai trái. Khi làm một việc không ngay thẳng, người có tàm biết tự nhìn lại, thấy điều ấy không phù hợp với lương tâm và những giá trị mình trân trọng.
Chẳng hạn, nhận nhầm tiền thừa khi mua hàng, có người nghĩ rằng số tiền ấy không lớn, người bán cũng không hay biết. Nhưng rồi họ quay lại trả, vì hiểu rằng giữ lấy thứ không thuộc về mình là điều không nên.
Tàm giúp ta giữ sự ngay thẳng ngay cả khi không có người giám sát. Đó là sự tôn trọng chính mình và trân quý điều thiện trong tâm.
Quý, tiếng Pāli là ottappa, là sự e ngại trước điều bất thiện và những hậu quả mà nó có thể gây ra. Người có quý biết nghĩ đến nỗi khổ của người khác, sự tổn hại cho bản thân và trách nhiệm mình phải gánh chịu khi làm sai.
Trước một lời nói nóng giận, người có quý tự nhắc rằng chỉ một câu thiếu suy xét cũng có thể làm tổn thương người thân, khiến tình cảm rạn nứt. Nhờ nghĩ như vậy, họ chọn im lặng để bình tâm, rồi tìm cách nói điều cần nói bằng thái độ ôn hòa hơn.
Tàm và quý đi cùng nhau như hai người bạn nâng đỡ đời sống đạo đức. Một bên giúp ta biết hổ thẹn với điều sai; một bên giúp ta ý thức về hậu quả và biết ngăn ngừa. Trong Kinh Tăng chi bộ, hai phẩm chất này được gọi là những pháp trong sáng có khả năng bảo vệ thế gian. dhamma.gift
Thử hình dung, nếu ai cũng có thể nói dối, lợi dụng, xúc phạm hay làm hại người khác mà không chút áy náy, đời sống chung sẽ trở nên bất an biết bao. Ngược lại, khi mỗi người biết tự giữ mình, gia đình và cộng đồng có thêm nền tảng của sự tin cậy.
Với người Phật tử, tàm và quý không chỉ thể hiện khi đến chùa, lễ Phật hay tụng kinh. Hai phẩm chất ấy cần có mặt trong cách ứng xử mỗi ngày: làm việc trung thực, giữ lời hứa, tôn trọng tài sản của người khác và thận trọng trước những thông tin chưa được kiểm chứng.
Trên mạng xã hội, một lần chia sẻ lời vu khống có thể làm tổn thương người khác. Biết dừng lại để kiểm tra, không hùa theo đám đông và sẵn sàng xin lỗi khi đã chia sẻ sai cũng là một cách thực hành tàm quý.
Dù vậy, biết hổ thẹn không có nghĩa là tự kết án mình mãi mãi. Ai cũng có thể phạm lỗi. Điều cần thiết là nhận ra lỗi, chân thành sám hối, tìm cách bù đắp nếu có thể và quyết tâm thay đổi.
Cũng đừng vì sợ bị chê trách mà che giấu sai lầm hoặc chỉ chăm chút vẻ ngoài đạo đức. Tàm quý được nuôi dưỡng bằng sự thành thật với chính mình, ngay cả khi việc nhận lỗi khiến ta khó chịu.
Mỗi tối, người Phật tử có thể dành ít phút nhìn lại: Hôm nay mình đã làm ai buồn chưa? Có lời nào thiếu chân thật? Có việc gì cần xin lỗi hoặc sửa lại? Sự quán chiếu giản dị ấy giúp ta hiểu mình hơn và từng bước điều chỉnh cách sống.
Giữ tàm, giữ quý là giữ một điểm tựa cho lương tâm. Khi biết thẹn với điều sai và biết sợ gây khổ đau, ta có thêm khả năng dừng lại đúng lúc, sống tử tế hơn và đem lại sự an tâm cho những người chung quanh.
Thích nữ Như Hòa
