Lịch sử Phật Giáo từ xưa đến nay đã xuất hiện rất nhiều những bậc hiền giả nổi tiếng, những vĩ nhân siêu xuất mà nhờ những vị này, con đường giải thoát vĩ đại của Thế Tôn được kích thích mạnh hơn trong công cuộc thể nhập vào quần chúng.
Trở lại câu nói bất hủ của tổ Bách Trượng: “Nhất nhật bất tác, nhất nhật bất thực”, ta có thể nhấn mạnh hai lớp ý nghĩa: Ý nghĩa thứ nhất là vấn đề tự túc kinh tế, phần nào hoá giải được những hiểu lầm, cách nhìn sai lệch và thoát khỏi nanh vuốt phê bình một cách cực đoan của Nho Giáo. Tầng ý nghĩa thứ hai là mấu chốt quan trọng để nhận ra tính chất nhập thế cao cả của một hệ phái thiền, với chủ trương: Ngày nào không thân cận chúng sanh, nhập thế cứu đời, giúp làm vơi đi sự đau khổ của chúng sanh, thì ngày đó không có quyền sử dụng vật thực như chủ nghĩa hưởng thụ tiêu cực. Đấy! Ai nói thiền là chỉ ngồi một chỗ? Tích cực là như thế! Quan điểm dứt khoát rõ ràng là như thế!
Ở Việt Nam, Tuệ Trung Thượng sĩ là một nhân vật có hành trạng phi thường, một nhân vật nổi tiếng trong thiền môn. Tuy thân cư sĩ nhưng Ngài là một thiền gia đạt đạo, đã vượt ngoài vòng kiến chấp, không câu nệ giáo điều, hình thức. Ngài là một trong những mẫu người sống với cuộc đời, không lánh đời mà vượt khỏi thói thường tình vọng chấp của đời. Thượng sĩ sống giữa lòng thế tục, hoà ánh sáng của mình với cuộc đời đầy trần cấu. Trong tiếp xúc, Thượng sĩ luôn giữ thái độ hoà ái, nên Ngài rất được lòng quần chúng, dễ dàng hóa độ họ đến với sâu thẳm thiền cơ. Cuộc đời Thượng sĩ không bị ràng buộc bởi hình thức; lúc ẩn, lúc tàng, khi lộ diện, lúc vô thinh. Với một nhân cách tuyệt vời như vậy, chủ trương “hòa quang đồng trần” đạt đến cực điểm, Thượng sĩ là một tấm gương “nhập thế” tối ưu của Phật Giáo.
Vua Trần Nhân Tông đã sớm nhận ra chân tính ẩn tàng bên trong con người của Tuệ Trung Thượng sĩ, nên khi chưa xuất gia hành Đầu Đà trên Yên Tử (rồi sau đó trở thành Trúc Lâm Sơ Tổ), vua đã lạy Ngài làm Đạo sư. Ở Trần Nhân Tông, ta có thể nhận ra một yếu tố nhập thế tích cực khác: “Chính Giáo lưỡng toàn”. Sau khi nhường ngôi cho con trai là Anh Tông, lên núi xuất gia, hành Đầu Đà ở vườn thiền Trúc Lâm, Ngài vẫn không nề tuổi cao sức bạt, vân du khắp đây đó hóa đạo quần sanh, đồng thời theo dõi nhân tâm, lắng nghe tiếng nói thần dân. Ngài chọn chốn non cao cũng là để tiện bề xem xét nhân tình thế cuộc quốc gia. Ngài vân du sang tận Chăm Pa, một mặt tìm hiểu Phật Giáo Đại Thừa Đồng Dương, một mặt tạo thế hòa hợp lân bang, trao khế ước kết tình Tần Tấn, lập bang giao, mở rộng cõi bờ. Kết tinh nhập thế nơi Phật Hoàng đã đạt đến độ cao vời.
Đất nước Ấn Độ ngày nay, Phật Giáo được biết đến chủ yếu nhờ công lao to lớn của Tiến sĩ Ambedkar, một vị Bồ tát đương thời trong hình ảnh Giáo sư đeo kính cận, mặc áo veston nhưng được thờ lạy ngang hàng với Phật, Tổ tại các chùa viện Phật Giáo nơi này. Ông xuất thân từ giai cấp thấp nhất của xã hội Ấn Độ, nhưng đã nỗ lực vươn lên vị trí Bộ trưởng, làm một cuộc “đại giải phóng”, đó là tự giải phóng mỗi con người ra khỏi ý thức hệ nô lệ của chính mình. Nếu Gandhi là người có công giải phóng dân tộc ra khỏi ách thuộc địa, thì “Bồ tát” Ambedkar hơn thế nữa, tiến hành một cuộc đấu tranh nội tại, giải phóng tự thân nhờ vào kim chỉ nam Phật Giáo. Nếu chỉ giải phóng khỏi ngoại nhân, hoặc đối với thế lực khác mình hoàn toàn không bị ràng buộc, nhưng chính mình lại tự trói buộc vào gông cùm nô lệ cho nhục dục, tham ái, không thể giải phóng tư tưởng nô lệ tồn tại cố hữu trong mỗi con người vì sự cài đặt trường cửu theo tư tưởng Bà la môn ngàn xưa để lại, thì con người vẫn còn đau khổ vì vô minh che lấp. Ứng dụng giáo lý Phật Đà, nhận chân được giá trị sống thật sự, sống cho chính mình, tự giác thanh tịnh hóa ba nghiệp, làm chủ được bản tâm, cảm tri hạnh phúc ngay đời này; làm được như thế thì mới thật sự là đem Phật Giáo vào đời. Ambedkar là một gương sáng trong lĩnh vực “Nhập thế Chính trị”.
Tại Nhật Bản, khuynh hướng Phật Giáo Tân Tăng cũng là một dạng thức nhập thế cực đại, đưa Phật Giáo đến chỗ thực tiễn của Chơn Tục Nhất Quán. Ngài Thân Loan được coi là người có công trực tiếp. Dĩ nhiên trước đó là Thánh Đức Thái Tử, Tối Trừng đại sư, Không Hải đại sư, tổ sư Trà đạo Thiên Lợi Hưu, v.v. Chủ xướng Tân Tăng của Thân Loan ra đời là một lập trường có cơ sở vững chắc, dựa trên tinh thần tôn trọng huyết thống, lấy Thiên Hoàng làm đối tượng hy sinh. Chủ xướng này rất cần thiết cho những người phụng sự Đạo Pháp theo tiêu chuẩn nhân luân đạo đức tại đất nước Nhật Bản. Tăng sĩ phải tu học và hành trì các pháp môn thuộc tông phái, cho đến khi hoàn tất công phu, tối thiểu một thời gian nào đó mới có thể được hạ sơn, được chấp nhận trụ trì các ngôi chùa nhỏ, được công nhận Tăng sĩ chính thức, và được cưới vợ. Như vậy, muốn thực hiện quá trình nhập thế của Phật Giáo thật tiễn (độ tha), trước hết người Tăng sĩ phải trải qua giai đoạn nghiêm mật để lo tự độ.
Tân Tăng không phải là sự kiện dễ duôi, tùy tiện, mà nó vẫn có quy củ và những yêu cầu tối cần thiết. Theo chủ trương Chơn Tục Nhất Quán, Tân Phật Giáo không chú trọng nhiều vào hình thức Tăng hay tục nữa, mà chỉ chú trọng sự cống hiến, tức là công đức lợi tha. Một trong những người có cống hiến to lớn đối với Phật Giáo thế giới, đó là Thiền sư Suzuki – cũng thuộc phái Tân Phật Giáo – người để lại tác phẩm rất nổi tiếng “Thiền Luận”. Trong thời kỳ hiện đại này, có hai cây đại thụ điển hình cần tôn xưng. Ở “đất nước vong quốc” Tây Tạng, nhân dân đều tôn sùng, thờ lạy một con người vĩ đại, một nhà lãnh đạo cả về chính trị lẫn tôn giáo, một vị Phật sống: đức Dalai Lama. Những lời dạy đạo đức của Ngài đã đạt đến mức độ bao quát toàn cầu. Những hành động và lời giảng dạy của Ngài có ảnh hưởng sâu đậm đến tất cả các lĩnh vực trong thế giới đương đại: chính trị, xã hội, tôn giáo, các quan hệ mang tầm quốc tế. Bên cạnh đức Dalai Lama, Thiền sư Thích Nhất Hạnh cũng là một con người được thế giới biết đến nhiều. Xuất thân từ sơn môn Từ Hiếu – Huế, nhưng Ngài sớm có tư chất siêu việt hơn người, tư tưởng phát triển gần như có thể nắm bắt trước thời đại. Khi chỉ mới là một Sa Di, Ngài đã có những tác phẩm xuất sắc. Tiếp sau đó, trong suốt cuộc đời hoằng hóa, Ngài đã cho ra đời không biết bao nhiêu tác phẩm dùng chất liệu thi văn gần gũi, hấp dẫn để chuyển tải tinh thần Phật học tới người đọc. Tác phẩm của Ngài ngoài việc được dịch thành nhiều thứ tiếng trên thế giới, còn được dựng thành phim. Ngài đã áp dụng và phát huy Thiền học vào tất cả các lĩnh vực bằng phương pháp rất khéo léo và hiện đại, được tín đồ trên thế giới đón nhận, quy tụ về thực hành ngày một đông
Phật giáo có mặt giữa cuộc đời là để ban vui và cứu khổ. Bằng chứng là đức Thế Tôn đã chọn Ấn Độ – một đất nước với sự cố hữu phân biệt chủng tộc, mù mờ nhận thức chân lý vũ trụ, lúc bấy giờ hoành hành nạn đói khát, nghèo nàn – làm nơi thị hiện đản sinh. Như người Mẹ rứt ruột sinh con ra, đương nhiên Mẹ phải ấp ủ, vỗ về, thương con bằng tất cả tâm trí, sức lực của mình; giáo lý nhà Phật cũng là để xoa dịu đau thương, ấp ủ, vỗ về cho chúng sanh bớt khổ. Không có người mẹ nào có thể quay lưng lại với đứa con cưng. Phật Giáo cũng vậy, sinh ra giữa dòng đời, đồng hành với cuộc đời, không thể nào tách rời khỏi cuộc đời mà tồn tại được:
Phật Pháp có tại thế gian
Không lìa khỏi cái biết của thế gian.
Rời khỏi cuộc đời để tìm sự giác ngộ
Chẳng khác nào đi tìm sừng thỏ.
Tất cả những quan niệm cách ly Phật Giáo khỏi cuộc đời dù là chủ quan hay khách quan, đều là quan niệm sai lầm. Tuy nhiên, việc đi vào đời thế nào, cách thực hiện ra sao tùy thuộc vào người thực hành lời Phật dạy. Cũng từ một hiện tượng “hòa quyện” với đời thôi, đúng cũng có mà sai cũng có. Công trạng thì như thủ lĩnh, mà tội chướng cũng đạt khôi nguyên. Đúng hay sai là do sự quyết chí, tròn tâm của người thực hiện, có một lòng hướng đến tha nhân, vì sự khiếm khuyết của cuộc đời mà dấn thân chắp vá? Hay dựa theo con đường mở sẵn, bỏ cái cốt tủy tinh nguyên mà nhận lấy phần thân cành nhỏ nhặt, để khiến cho Phật Giáo ngày càng nặng nề thêm hình tướng vẹo vênh? Trách nhiệm để có một nhận thức đúng và hành động đúng tùy thuộc vào chính mỗi người.
THÍCH ĐẠO QUANG
