Trong kinh điển, Đức Phật không xem hôn nhân là một nghi lễ thiêng liêng do tôn giáo quyết định, nhưng Ngài chỉ dẫn khá cụ thể về cách vợ chồng đối xử với nhau. Nền tảng của đời sống gia đình không nằm ở quyền lực của một phía mà ở sự tôn trọng, chung thủy, chia sẻ trách nhiệm và cùng nâng đỡ nhau sống thiện lành.
Bài kinh nói rõ nhất về bổn phận vợ chồng là Kinh Giáo thọ Thi-ca-la-việt (Siṅgālovāda Sutta, Trường bộ kinh số 31). Trong kinh, Đức Phật gặp thanh niên Siṅgālaka đang lễ sáu phương theo lời cha dặn. Ngài giải thích việc lễ phương hướng không chỉ là nghi thức, mà phải được thể hiện bằng cách sống có trách nhiệm trong các mối quan hệ.
Đức Phật dùng phương Tây để tượng trưng cho quan hệ vợ chồng. Người chồng cần đối xử với vợ bằng năm cách: tôn trọng; không khinh thường; chung thủy; chia sẻ quyền hạn trong gia đình; và tùy điều kiện mà tặng cho vợ những vật dụng cần thiết. Đây là lời dạy đáng chú ý trong bối cảnh xã hội Ấn Độ cổ đại còn đặt người đàn ông ở vị trí chi phối.
“Tôn trọng” nghĩa là nhìn người bạn đời như một con người có phẩm giá, cảm xúc và tiếng nói riêng, không phải tài sản thuộc quyền sở hữu của mình. “Không khinh thường” là không xúc phạm, miệt thị, xem nhẹ công sức hoặc hạ thấp người phối ngẫu trước người khác. Khi sự tôn trọng mất đi, tình yêu dù còn cũng khó tạo nên một mái ấm bình an.
“Chung thủy” không chỉ là tránh quan hệ bất chính. Đó còn là giữ gìn niềm tin, không lừa dối tình cảm, không tạo những mối quan hệ mập mờ khiến người bạn đời tổn thương. Trong năm giới của người Phật tử, giới không tà dâm chính là hàng rào bảo vệ hạnh phúc gia đình, phẩm giá con người và sự an toàn của con cái.
Việc “chia sẻ quyền hạn” cho thấy Đức Phật không khuyến khích người chồng độc đoán. Trong đời sống hiện đại, điều này có thể được hiểu là cùng bàn bạc chuyện tài chính, nuôi dạy con, chăm sóc cha mẹ và quyết định những vấn đề quan trọng. Gia đình không nên là nơi một người ra lệnh, còn người kia chỉ có bổn phận phục tùng.
Đối lại, người vợ được khuyên thực hiện tốt công việc gia đình; cư xử hòa nhã với người thân và người giúp việc; giữ lòng chung thủy; bảo vệ tài sản chung; siêng năng, khéo léo trong công việc. Những lời dạy này cần được đọc trong bối cảnh xã hội cổ đại. Tinh thần cốt lõi không phải đóng khung phụ nữ trong việc nội trợ, mà yêu cầu cả hai biết gìn giữ gia đình, tài sản và các mối quan hệ chung.
Khi vợ chồng thực hiện trọn vẹn trách nhiệm đối với nhau, Đức Phật nói phương Tây được “che chở”, trở nên an ổn và không còn đáng sợ. Có thể hiểu, hôn nhân được bảo vệ không phải bằng lời thề suông, mà bằng hành động cụ thể mỗi ngày. Một mái nhà bền vững cần sự tử tế trong những việc nhỏ, từ cách nói chuyện đến việc sử dụng tiền bạc và phân chia công việc. (Kinh Giáo thọ Thi-ca-la-việt, DN 31)
Một lời dạy quan trọng khác nằm trong Kinh Những người sống chung (Paṭhamasamajīvī Sutta, Tăng chi bộ kinh 4.55). Khi hai gia chủ Nakulapitā và Nakulamātā bày tỏ mong muốn được thấy nhau cả trong đời này lẫn đời sau, Đức Phật dạy rằng vợ chồng cần tương đồng về bốn phương diện: niềm tin, giới hạnh, bố thí và trí tuệ.
Tương đồng về niềm tin không nhất thiết là giống nhau trong mọi suy nghĩ, mà là cùng chia sẻ những giá trị căn bản và hướng sống thiện lành. Tương đồng về giới hạnh là không để người này gìn giữ còn người kia liên tục phá vỡ niềm tin. Tương đồng về bố thí là biết mở lòng, không sống ích kỷ. Tương đồng về trí tuệ là cùng học hỏi, hiểu nhân quả và giải quyết bất đồng bằng nhận thức sáng suốt. (Tăng chi bộ kinh 4.55)
Trong Kinh Bảy hạng người vợ (Bhariyā Sutta, Tăng chi bộ kinh 7.63), Đức Phật nêu bảy kiểu ứng xử: người vợ như kẻ sát nhân, kẻ trộm, người chủ, người mẹ, người chị, người bạn và người phục vụ. Ba hạng đầu biểu hiện sự ác ý, chiếm đoạt hoặc áp chế; những hạng sau thể hiện lòng thương, tôn trọng, trung thành và nhẫn nhịn.
Cách diễn đạt “người phục vụ” phản ánh ngôn ngữ cùng trật tự xã hội thời cổ, không nên được viện dẫn để hợp thức hóa sự phục tùng, bất bình đẳng hoặc bạo hành gia đình. Giá trị phù hợp nhất với hôn nhân hiện đại là hình ảnh người bạn: hai người tin tưởng, vui khi gặp nhau, cùng chia sẻ và không phản bội. Những phẩm chất ấy cũng cần được áp dụng cho người chồng, bởi đạo đức Phật giáo không cho phép bất kỳ ai nhân danh giới tính để làm khổ người khác. (Tăng chi bộ kinh 7.63)
Đức Phật không dạy rằng vợ chồng phải chịu đựng nhau bằng mọi giá. Nhẫn nhịn khác với cam chịu bạo lực. Khi một người bị đánh đập, kiểm soát, làm nhục hoặc đe dọa, họ cần tìm sự bảo vệ từ gia đình, cộng đồng và pháp luật. Giữ gìn hôn nhân không có nghĩa tiếp tục dung dưỡng hành vi gây hại.
Tóm lại, đạo vợ chồng theo lời Phật được xây dựng trên sự tương kính, chung thủy, bình đẳng trong trách nhiệm, biết bảo vệ tài sản chung và cùng phát triển đời sống đạo đức. Hai người có thể khác tính cách nhưng nên cùng hướng về điều thiện. Khi biết thương mà không chiếm hữu, biết nhường mà không đánh mất phẩm giá, vợ chồng không chỉ chung sống dưới một mái nhà mà còn trở thành bạn đồng hành trên con đường trưởng thành và an lạc.
Thích Tâm Nhơn
