Trong tiến trình phát triển đất nước, doanh nghiệp tư nhân ngày càng chiếm vị trí quan trọng và được đánh giá là một động lực phát triển của đất nước. Hơn thế nữa, ngày càng nhiều doanh nghiệp tư nhân tham gia vào quá trình giải quyết những vấn đề của xã hội, đảm bảo an sinh, nâng cao đời sống của nhân dân.
Điểm nổi bật của đội ngũ doanh nhân ở Việt Nam hiện nay là xuất thân từ nhiều tầng lớp xã hội, vùng miền khác nhau. Trong số đó, có rất nhiều những doanh nhân là Phật tử. Đặcbiệt, những doanh nhân Phật tử này có sự đồng điệu, hòa quyện giữa trách nhiệm của doanh nghiệp tư nhân với trách nhiệm xã hội của Phật tử, giữa mục tiêu sản xuất kinh doanh với việc ứng dụng lời Phật dạy vào đời sống hằng ngày.
Mối quan hệ giữa Phật giáo và doanh nhân không phải chỉ thời nay mới có, mà ngay từ thời Đức Phật đã tồn tại mối quan hệ này. Thời Đức Phật còn tại thế, “doanh nhân” là các vị trưởng giả (nhà giàu, thương gia…) đã biết quy y Tam bảo, cúng dường thanh tịnh cho Tăng đoàn và bố thí cho người nghèo. Có thể kể đến cư sĩ Cấp Cô Độc, không chỉ hành trì chánh pháp mà còn nổi tiếng với hạnh cúng dường khu vườn quý cho Đức Phật, dùng tiền bạc của mình để chu cấp cho những người nghèo khó, cô nhi, quả phụ, đóng góp cho việc cải tiến xã hội thời Đức Phật. Thời nay có tỷ phú Lý Gia Thành (Hồng Kông) với tài sản ước tính 33 tỷ đô-la. Ông đã dùng phần lớn tài sản để làm việc thiện nguyện, xây bảo tàng Phật giáo… Ông vẫn miệt mài làm việc dù đã cao tuổi, không thu lợi từ những việc đã đầu tư cho thiện nguyện và cho Phật pháp. Như vậy việc làm giàu, kinh doanh, buôn bán thành đạt song hành với trách nhiệm xã hội của một Phật tử càng làm cho họ được kính trọng hơn.
Đóng góp của doanh nhân đối với Phật giáo có ý nghĩa vô cùng quan trọng. Từ thời kì Phật giáo còn sơ khai, chánh pháp của nhà Phật đã theo chân các doanh nhân để truyền bá đi khắp nơi. Con đường tơ lụa chính là con đường mà ở đó, sự kinh doanh, buôn bán song hành với quá trình truyền bá Phật pháp. Ngay ở Việt Nam, Phật giáo lần đầu tiên truyền từ Ấn Độ vào trung tâm Luy Lâu (Thuận Thành, Bắc Ninh) cũng bằng đường biển, qua sự tiếp xúc với những sinh hoạt tín ngưỡng đơn sơ của các thủy thủ, thương gia. Nếu thiếu tính chất hòa quyện cả hai, thì giữa kinh doanh, buôn bán và truyền bá Phật pháp đều không có hiệu quả. Trách nhiệm xã hội đã được thực hiện trong quá trình truyền bá Phật pháp theo con đường tơ lụa là: giúp đỡ người khó khăn, chữa bệnh tật, chống lại cướp bóc…
Ngày nay, trách nhiệm của doanh nhân đối với xã hội nói chung và Phật giáo nói riêng lại càng quan trọng. Thông qua hoạt động kinh tế, doanh nhân Việt Nam tạo công ăn việc làm cho phần lớn nguồn lao động trong xã hội, giảm thiểu thất nghiệp đáng kể. Đối với Phật giáo, doanh nhân phát tâm cúng dường tịnh tài, tịnh vật để xây dựng, tu sửa các cơ sở thờ tự làm nơi tu học cho Tăng chúng và sinh hoạt tôn giáo
của nhân dân, đóng góp vào các chương trình thiện nguyện do các nhà chùa và các đạo tràng thực
hiện. Tuy có một số trường hợp các doanh nhân làm thiện nguyện vì mục đích xây dựng hình ảnh, quảng bá thương hiệu… xét trên mặt phước báo thì chỉ đạt được phước hữu lậu, nhưng ở góc độ xã hội, những thiện sự này vẫn đem lại giá trị đóng góp nhất định cho cộng đồng.
Bổn phận của một người doanh nhân Phật tử chân chính trước hết là hiểu và làm theo lời Đức Phật dạy, coi trọng việc rèn luyện đạo đức cá nhân song hành với đạo đức mua bán. Chỉ khi có niềm tin chân chính vào quy luật nhân – quả, họ sẽ biết điều chỉnh suy nghĩ, lời nói, hành động sao cho đúng đắn, lợi mình và lợi người. Trong hoạt động kinh doanh, doanh nhân phải lấy chữ tín làm đầu, bên cạnh đó khoan dung, độ lượng với người làm công, cạnh tranh công bằng, tử tế với đối thủ, hướng đến hợp tác lành mạnh thay vì mưu mô tính toán dẫn đến hậu quả không đáng có.
Trong thời kì hiện đại, doanh nhân là lực lượng trung tâm phát triển kinh tế, do đó lời nói, hành động của doanh nhân phải chuẩn mực ở một mức độ nào đó, có thể tác động tiêu cực hay tích cực đến bộ phận người khác trong xã hội phụ thuộc vào cách mà họ đã và đang đóng góp cho cộng đồng. Trong Talkshow “Vì sao tôi theo đạo Phật” tại chùa Giác Ngộ, doanh nhân Trần Thu Hương (Pháp danh Diệu Thảo), đã chia sẻ: “Nghĩa vụ của người doanh nhân không chỉ kiếm tiền riêng cho mình mà còn phải hỗ trợ, giúp đỡ những người khác”. Hay doanh nhân Phạm Trần Nhật Minh (Minh Nhựa) từ một người có cuộc sống chỉ xoay quanh siêu xe và đồng hồ, anh đã thay đổi, dành thời gian mỗi ngày để tu tập. Họ là những người có vị thế nhất định trong xã hội, tư duy đổi mới của họ hướng đến Phật Pháp, có khả năng truyền cảm hứng tới những lực lượng lao động khác trong xã hội cũng như mang lại nhiều phúc lợi cho cộng đồng.
Kinh tế ngày càng phát triển, các doanh nhân phải đối mặt với nhiều vấn đề phức tạp, từ đạo đức cá nhân ảnh hưởng đến đạo đức kinh doanh như thế nào, việc thiếu hiểu biết trong các lĩnh vực quản trị kinh tế, pháp luật, hạn chế trong kinh nghiệm thực tế gây ra những hậu quả gì… Nhiều cá nhân, tổ chức doanh nghiệp vướng vào vòng lao lý hoặc thất bại, phá sản là do coi thường yếu tố nhân quả trong đời sống và vận hành công việc. Bất cứ một vấn đề nào trong xã hội cũng đều có quy luật nhân – quả của nó, như người xưa vẫn thường nói “gieo gió gặt bão”, “nhân nào quả nấy”, v.v. Không thể có những trường hợp liều lĩnh tham lợi nhuận, trốn thuế, kinh doanh trái pháp luật, gian thương… mà lại có thể ung dung phát triển và làm giàu bền vững được. Cũng vậy, đối với các cá nhân và doanh nghiệp làm ăn chân chính, siêng năng, sáng tạo thì sớm muộn cũng có được vị thế uy tín trên thương trường.
Mặt khác, Phật giáo với mục đích hướng đến đời sống an lạc, hạnh phúc của con người, cũng cần có trách nhiệm cải thiện đời sống tinh thần nhân dân. Là những doanh nhân Phật tử chân chính, cần lấy Bát chánh đạo làm kim chỉ nam để vận hành vào đời sống cũng như công việc. Bát chánh đạo là tám con đường chân chính để có an lạc, bao gồm: chánh kiến, chánh tư duy, chánh ngữ, chánh nghiệp, chánh mạng, chánh tinh tấn, chánh niệm, chánh định. Nhờ hiểu được chánh kiến, doanh nhân Phật tử lựa chọn cho mình con đường đúng đắn để đi, nhận biết được vô thường, vô ngã, không vướng vào mê lầm vọng chấp, không tham lam lợi nhuận mà quên đạo lý. Khi hiểu được chánh tư duy, biết được nguyên nhân khổ của mình và của chúng sinh mà doanh nhân thay đổi suy nghĩ, hướng đến tu tập, tìm đường giải thoát. Với chánh ngữ, người Phật tử không nói những lời đưa đến đau khổ, chia rẽ mà nói những lời chân thật, thẳng thắn, hòa nhã. Với chánh nghiệp, doanh nhân Phật tử hành động theo lẽ phải, biết tôn trọng mọi người, mọi vật, biết hy sinh chính đáng để đem lại lợi lạc cho số đông, không làm tổn hại đến danh dự, tài sản, địa vị của mọi người, bảo vệ lợi ích cho nhân viên của mình đồng thời cạnh tranh lành mạnh với các doanh nghiệp khác. Chánh mạng là lựa chọn được ngành nghề kinh doanh theo hướng thiện, mang lại lợi ích cho nhiều người; đồng thời tránh được những quyết định liều lĩnh, nguy hiểm cho sinh mệnh và tài sản của cá nhân, tổ chức. Chánh tinh tấn là nỗ lực đúng đắn, ngăn chặn những việc làm bất thiện chưa sanh và đã sanh, cố gắng nuôi dưỡng, phát huy những điều thiện vốn đã sanh và chưa sanh. Chánh niệm và chánh định và sự nhớ nghĩ, tập trung đúng đắn. Dù kinh doanh hay bất cứ công việc gì cũng phải đặt trọn vẹn tâm mình vào việc đang làm thì mới mong có hiệu quả tốt nhất, không thể phóng túng, dao động tâm trí mà có được sự phát triển tuệ giác.
Như vậy, doanh nhân Phật tử ngày nay ngày càng khẳng định vị trí quan trọng của mình, góp phần to lớn trong việc thực hiện mục tiêu “dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh”. Bên cạnh đó, khi được học, hiểu và thực hành theo giáo lý nhà Phật, doanh nhân không chỉ xác định được lý tưởng sống của mình, phấn đấu, cống hiến đem lại lợi ích cho nhiều người, gánh vác thêm nhiều phần việc trong xã hội mà còn tạo nên hình ảnh đẹp của người Việt Nam trong thời đại mới.
TS. PHẠM THỊ HẰNG
(Học viện Thanh Thiếu Niên Việt Nam)
