Đạo Phật không dạy con người ghét bỏ thân thể, cũng không khuyến khích chạy theo sự nuông chiều.
Quán sát thân trong chánh niệm giúp ta thấy thân là điều kiện quý giá để sống, tu tập và thương yêu, đồng thời hiểu rõ tính mong manh của nó.
Thân thể không phải kẻ phục vụ
Trong nhịp sống bận rộn, ta thường chỉ nhớ đến thân thể khi nó gây trở ngại. Đau đầu làm chậm công việc, đau lưng khiến mất ngủ, bệnh tật buộc phải hủy một kế hoạch. Khi còn khỏe, ta mặc nhiên đòi thân phải thức khuya, chịu căng thẳng, ăn uống thất thường và tiếp tục phục vụ các mong muốn không có điểm dừng.
Phật pháp mời ta trở về quan sát thân với một thái độ khác. Trong pháp thực tập chánh niệm, hành giả nhận biết hơi thở, tư thế đi, đứng, nằm, ngồi và những cảm giác đang có mặt. Sự nhận biết ấy không nhằm tôn thờ thân thể, mà giúp ta thôi sống như thể mình không có thân. Mỗi hơi thở trở thành lời nhắc rằng sự sống đang diễn ra ngay đây.
Khi ăn trong chánh niệm, ta biết mình đang đưa thức ăn vào cơ thể. Ta nhận ra lúc đã đủ, nhận biết món ăn nào đem lại sự nhẹ nhàng và thói quen nào khiến thân nặng nề. Khi đi, ta cảm được bàn chân tiếp xúc mặt đất. Khi mệt, ta biết mình cần nghỉ. Đây là trí tuệ rất thực tế, không tách khỏi đời sống hằng ngày.
Có người hiểu lầm tu tập là phải vượt lên mọi nhu cầu của thân. Họ cố ngồi thật lâu dù đau, thức khuya làm Phật sự hoặc nhận quá nhiều trách nhiệm rồi xem kiệt sức là dấu hiệu của tinh tấn. Nhưng nếu thiếu hiểu biết và quân bình, sự cố gắng ấy có thể sinh thêm khổ. Tinh tấn chân chính không đồng nghĩa với ép buộc.
Đức Phật từng chỉ ra con đường trung đạo, tránh hai cực đoan: chìm đắm trong hưởng thụ và hành hạ thân xác. Tinh thần ấy vẫn rất cần trong đời sống hiện đại. Chăm sóc sức khỏe không phải nuông chiều, còn kỷ luật không phải trừng phạt. Một bữa ăn vừa đủ, thời gian ngủ hợp lý, vận động phù hợp và khám chữa khi cần đều có thể là biểu hiện của trách nhiệm.
Thương thân mà không chấp thân
Chánh niệm còn giúp ta nhận ra mối liên hệ giữa thân và tâm. Khi lo âu, hơi thở thường ngắn. Khi giận dữ, mặt nóng, hàm siết và tim đập nhanh. Nếu kịp trở về cảm nhận những dấu hiệu ấy, ta có cơ hội dừng trước khi nói hoặc làm điều gây tổn thương. Thân thể trở thành chiếc chuông báo thức đưa ta về hiện tại.
Tuy nhiên, thương thân không có nghĩa là bám chặt vào tuổi trẻ, vóc dáng hay sức khỏe. Thân luôn biến đổi. Mái tóc bạc, làn da nhăn, sức lực giảm đi không phải một thất bại đạo đức. Quán vô thường giúp ta chăm sóc những gì đang có mà không ảo tưởng rằng có thể giữ mọi thứ mãi mãi.
Nhìn như vậy, việc chăm sóc thân không còn bị dẫn dắt hoàn toàn bởi nỗi sợ già, sợ xấu hoặc mong muốn được người khác công nhận. Ta vận động để thân linh hoạt, ăn uống điều độ để nuôi dưỡng sự sống và nghỉ ngơi để phục hồi. Động cơ chuyển từ chống lại cơ thể sang hợp tác với cơ thể, từ bất mãn sang biết ơn.
Khi hiểu thân mong manh, ta cũng dễ cảm thông hơn với người khác. Một người cáu gắt có thể đang đau. Một người chậm chạp có thể đã qua đêm không ngủ. Một người không tham dự cuộc vui có thể đang cần hồi phục. Cái nhìn có chánh niệm giúp ta bớt phán xét những điều mình không biết.
Mỗi sáng thức dậy, có thể dành ít phút kéo giãn cơ thể, uống nước và thở sâu. Mỗi bữa ăn, thử ăn vài miếng đầu trong im lặng. Mỗi khi cảm xúc dâng cao, tìm lại bàn chân và hơi thở. Những việc nhỏ ấy đưa Phật pháp ra khỏi khái niệm, trở thành sự chăm sóc cụ thể.
Thân này không hoàn hảo và cũng không bền lâu, nhưng là chiếc thuyền đang đưa ta qua đời sống. Nhờ thân, ta có thể ôm người thương, làm một việc thiện, lắng nghe pháp và sửa đổi chính mình. Chăm sóc thân bằng chánh niệm vì thế không phải sự ích kỷ. Đó là gìn giữ điều kiện để tiếp tục sống có ích, có hiểu biết và có thương yêu.
Thích nữ Như Hòa
