Cuộc sống hiện đại đang chuyển động nhanh hơn bao giờ hết. Con người bị cuốn vào guồng quay của công việc, tiền bạc, danh vọng và những giá trị vật chất. Trong dòng chảy ấy, không ít người dần quên đi những điều giản dị mà cốt lõi: tình thân, lòng biết ơn và sự quan tâm đến người khác. Chính vì vậy, lời dạy của Đức Phật về “lợi tha” trở nên vô cùng thiết thực, như một phương hướng giúp con người cân bằng lại đời sống và tìm về những giá trị bền vững.
Lợi tha, hiểu một cách đơn giản, là làm những điều mang lại lợi ích cho người khác và cho cả muôn loài. Khái niệm này đối lập với ích kỷ – lối sống chỉ biết vun vén cho bản thân mà bỏ mặc người xung quanh. Trong đạo Phật, lợi tha không chỉ là một đức tính đáng quý mà còn là nền tảng cho sự tu tập và phát triển tâm linh. Một người Phật tử chân chính không thể sống tách rời cộng đồng, không thể chỉ nghĩ đến mình mà quên đi sự tồn tại của người khác.
Điểm đặc biệt của lợi tha trong đạo Phật là sự toàn diện và sâu sắc. Không chỉ dừng lại ở việc giúp đỡ về vật chất, lợi tha còn hướng đến đời sống tinh thần và sự giải thoát lâu dài. Về vật chất, con người có thể thực hành qua hai hình thức: ngoại tài thí và nội tài thí. Ngoại tài thí là chia sẻ tiền bạc, của cải, vật dụng; còn nội tài thí là dùng chính sức lực, thời gian, trí tuệ và khả năng của mình để giúp đỡ người khác. Một người không giàu có vẫn có thể lợi tha bằng cách giúp việc, dạy học, hay đơn giản là góp sức vào những công việc chung.
Tuy nhiên, giá trị lớn hơn của lợi tha nằm ở phương diện tinh thần. Vô úy thí là giúp người khác vượt qua nỗi sợ hãi, lo âu; đó có thể là một lời động viên đúng lúc, một hành động bảo vệ khi người khác gặp nguy hiểm. Pháp thí lại cao hơn, là chia sẻ tri thức, chân lý, giúp người khác hiểu đúng và sống đúng. Khi con người được soi sáng về nhận thức, họ không chỉ thoát khỏi khổ đau trước mắt mà còn có thể định hướng cuộc đời theo con đường tốt đẹp hơn.
Một điểm quan trọng nữa là tinh thần vô ngã trong lợi tha. Làm việc tốt nhưng không chấp công, không phân biệt người nhận, không mong đền đáp, đó mới là lợi tha trọn vẹn. Khi không còn thấy mình là người ban ơn và người khác là kẻ thọ ơn, hành động giúp đỡ trở nên trong sáng và tự nhiên. Đây chính là tinh thần của bố thí ba-la-mật – cho đi mà không vướng bận, không toan tính.
Lợi tha không chỉ thể hiện qua việc cho đi mà còn qua cách sống hằng ngày. Ái ngữ là nói lời nhẹ nhàng, chân thành, giúp người khác cảm thấy được tôn trọng và an ủi. Lợi hành là hành động thiết thực nhằm cải thiện đời sống của người khác, như tạo việc làm, hỗ trợ học tập. Đồng sự là cùng sống, cùng làm với người khác để thấu hiểu và cảm hóa họ. Bốn phương diện này hợp thành “tứ nhiếp pháp”, là những phương tiện giúp con người kết nối và nâng đỡ nhau trong cuộc sống.
Thực hành lợi tha mang lại lợi ích rõ rệt cho cả người nhận lẫn người cho. Người được giúp đỡ có thể vượt qua khó khăn, ổn định cuộc sống và tìm thấy niềm tin. Nhưng người thực hành lợi tha cũng nhận lại những giá trị không kém phần quan trọng. Họ mở rộng lòng từ bi, giảm bớt ích kỷ, sống thanh thản hơn và cảm nhận được ý nghĩa của cuộc đời. Khi giúp người khác, con người cũng đang hoàn thiện chính mình.
Trong thực tế, lợi tha không phải là điều gì xa vời hay cao siêu. Nó bắt đầu từ những việc rất nhỏ: nhặt một viên đá trên đường để tránh người khác vấp ngã, nói một lời an ủi với người đang buồn, giúp đỡ một người gặp khó khăn. Những hành động ấy tuy giản dị nhưng lại có sức lan tỏa lớn. Khi nhiều người cùng thực hành, xã hội sẽ trở nên nhân ái và bền vững hơn.
Ở mức độ cao hơn, lợi tha còn thể hiện qua những đóng góp lớn cho cộng đồng. Người có điều kiện có thể xây dựng trường học, bệnh viện, hỗ trợ người nghèo. Người có tri thức có thể cống hiến cho khoa học, giáo dục, góp phần nâng cao đời sống xã hội. Dù ở vị trí nào, mỗi người đều có thể tìm thấy cách để sống lợi tha, miễn là có tâm hướng thiện.
Tuy nhiên, cần hiểu rằng lợi tha không có nghĩa là hy sinh mù quáng hay bỏ quên bản thân. Một người muốn giúp người khác hiệu quả thì trước hết phải tự hoàn thiện mình. Khi có trí tuệ, có đạo đức và có sự vững vàng nội tâm, việc giúp đỡ người khác mới đúng hướng và lâu dài. Vì vậy, lợi tha luôn đi đôi với tự giác và tự độ.
Tóm lại, trong bối cảnh cuộc sống hiện đại đầy cạnh tranh và áp lực, lợi tha là một giá trị cần được khơi dậy mạnh mẽ. Nó giúp con người thoát khỏi lối sống ích kỷ, xây dựng mối quan hệ tốt đẹp và hướng đến một xã hội hài hòa. Mỗi hành động nhỏ vì người khác đều có ý nghĩa, đều góp phần làm cho cuộc đời trở nên tốt đẹp hơn. Khi nuôi dưỡng được tâm lợi tha, con người không chỉ mang lại lợi ích cho người khác mà còn tìm thấy sự an lạc và ý nghĩa chân thật của chính mình.
Thiện Trí
