Có những lúc sân khởi lên khiến chúng ta mất chánh niệm, đến khi nhận biết lại chính mình, có khi ta đã tranh cãi hoặc xung đột với người khác.
Hỏi: Khi những cảm xúc tiêu cực khởi lên, chẳng hạn tức giận, phàn nàn hoặc suy nghĩ tiêu cực, chúng ta nên làm thế nào để chế ngự chúng? Khi đã làm tổn thương người khác rồi mới cảm thấy hối tiếc, chúng ta nên làm gì? Và trong trường hợp như vậy, nên vận dụng nguyên lý về nghiệp như thế nào, thưa Ajahn?
Ajahn Golf trả lời: Trước hết, khi những cảm xúc tiêu cực như sân (dosa) khởi lên, điều cần nhận biết là: nếu sân mới chỉ sinh khởi trong tâm thì không sao. Quan trọng là đừng để nó biểu hiện qua hành động hay lời nói khiến người khác tổn thương. Nếu cảm thấy không còn khả năng chịu đựng, trước tiên hãy tạm rời khỏi tình huống ấy, tìm một nơi thích hợp và để tâm lắng xuống.
Tất cả chúng ta vẫn là phàm nhân, còn bị chi phối bởi các phiền não (kilesa), vì vậy những cảm xúc bất thiện khởi lên là điều có thể xảy ra. Quan trọng là đừng truyền những cảm xúc ấy sang người khác. Khi không biểu hiện chúng qua thân và khẩu, chúng ta không tiếp tục tạo tác hành vi bất thiện (akusala-kamma) đối với người khác.
Nếu có đủ chánh niệm (sati), định (samādhi) và tuệ (paññā), những cảm xúc dao động ấy sẽ dần suy giảm. Chánh niệm giúp chúng ta nhận biết mình đang sân; định giúp tâm đứng vững trước cảnh duyên; còn trí tuệ giúp nhận ra những câu chuyện mà tâm đang tạo tác để làm cơn sân lớn thêm, từ đó biết buông xuống và để trạng thái ấy tự diệt.
Có những lúc sân khởi lên khiến chúng ta mất chánh niệm, đến khi nhận biết lại chính mình, có khi ta đã tranh cãi hoặc xung đột với người khác. Nếu đã có hành vi bất thiện với người khác bằng thân hay lời nói, chúng ta nên chân thành xin lỗi họ.
Sẵn lòng nhận lỗi và xin lỗi không có nghĩa là yếu đuối. Ngược lại, đó là biểu hiện của sức mạnh nội tâm. Càng có khả năng chủ động xin lỗi trước, chúng ta càng cho thấy mình đủ sức mạnh để vượt qua sự tự ái của chính mình.
Có người thắc mắc: “Nếu tôi không phải người sai trước, tại sao tôi phải xin lỗi trước?”. Chúng ta thường nghĩ rằng xin lỗi trước nghĩa là mình thua hoặc mất thể diện. Nhưng khi những suy nghĩ ấy khởi lên, hãy nhận biết rằng đó chính là kilesa – phiền não; nó không còn là Pháp (Dhamma) nữa.
Nếu có bất kỳ phương pháp nào giúp tâm trở nên mát dịu, làm sân giảm xuống hoặc hóa giải được xung đột, chúng ta nên lựa chọn phương pháp ấy. Bản chất của lửa là phải được dập bằng nước, không thể dùng lửa để dập lửa. Nếu biết xin lỗi và tha thứ, đời sống sẽ có thêm nhiều hạnh phúc.
Đồng thời, chúng ta cần thường xuyên quan sát những tập khí bất thiện và khiếm khuyết của chính mình, nhận diện các khuynh hướng tiềm ẩn (anusaya) và thấy rõ mối nguy hại (ādīnava) mà sân có thể mang lại. Khi nhận ra chúng đang khởi lên, hãy nỗ lực ngăn chúng phát triển và làm chúng lắng xuống càng sớm càng tốt.
Khi sân hay một cảm xúc tiêu cực xuất hiện, hãy thiết lập chánh niệm và tự hỏi: “Cảm xúc này là thiện hay bất thiện? Là phiền não hay là Pháp? Nó đem lại hạnh phúc hay dẫn đến khổ đau (dukkha)? Nếu nó là bất thiện, là phiền não và là nguyên nhân đưa đến khổ đau, tại sao ta còn nắm giữ, tiếp tục mang theo và lưu giữ nó trong tâm?”.
Khi sống trong thế giới này, chúng ta sẽ gặp đủ mọi thứ – tốt lẫn xấu, thuận theo mong muốn lẫn trái với mong muốn. Chắc chắn sẽ có những hoàn cảnh khiến ta vui thích và cũng có những hoàn cảnh khiến ta đau khổ. Đó là một phần bình thường của đời sống.
Chúng ta sinh ra và sống trong thế giới này, và tâm là cái biết (viññāṇa). Bất cứ điều gì sinh khởi, chúng ta cần biết rõ điều ấy. Vì vậy, dù điều xuất hiện khiến ta hài lòng hay không hài lòng, việc của chúng ta trước hết vẫn là nhận biết nó như nó đang là.
Điều quan trọng là cần có nhiều chánh niệm hơn, thường xuyên quay trở lại nhận biết chính mình, đồng thời học cách chấp nhận những khiếm khuyết và tập khí bất thiện của bản thân. Nhưng chấp nhận không có nghĩa là tiếp tục nuôi dưỡng hay hành động theo chúng.
Khi biết một tập khí nào đó là bất thiện, chúng ta cần nỗ lực sửa đổi thay vì che giấu hoặc dồn nén. Tu tập (bhāvanā) chính là phương tiện giúp chúng ta từng bước đoạn trừ tham (lobha), sân (dosa) và si (moha).
Và điều căn bản nhất không nên quên là: khi cảm xúc tiêu cực khởi lên, đừng để nó biểu hiện ra ngoài và gây tổn thương cho người khác. Hãy tạm rời khỏi tình huống, trở về với chánh niệm, nhận biết rõ trạng thái bất thiện đang sinh khởi và để nó lắng xuống, thay vì để nó chi phối thân và khẩu.
Ajahn Golf
