Trong cuộc sống, chúng ta thường nhìn người khác qua những gì họ thể hiện bên ngoài: một câu nói khó nghe, thái độ lạnh lùng, hành động vụng về hay quyết định khiến mình thất vọng.
Từ một biểu hiện nhất thời, ta dễ vội vàng kết luận về cả con người. Nhưng phía sau mỗi cách ứng xử đều có thể là một câu chuyện chưa được kể, một nỗi đau chưa được chữa lành hoặc hoàn cảnh mà ta chưa từng trải qua.
Có người trở nên nóng nảy vì đã chịu quá nhiều áp lực. Có người sống khép kín vì từng bị phản bội. Có người luôn phòng thủ bởi tuổi thơ thiếu cảm giác an toàn. Cũng có người làm tổn thương người khác chỉ vì chính họ đang mang một vết thương quá lớn mà không biết cách chuyển hóa. Hiểu như vậy không phải để dung túng điều sai, mà để nhận ra con người phức tạp hơn một hành vi ta vừa chứng kiến.
Trong đạo Phật, hiểu và thương luôn đi cùng nhau. Không có hiểu biết sâu sắc, tình thương dễ trở thành cảm tính, thiên vị hoặc can thiệp thiếu đúng đắn. Khi hiểu được nguyên nhân dẫn đến khổ đau, ta mới có thể thương một cách sáng suốt. Ta không chỉ nhìn thấy lỗi lầm mà còn nhận ra những điều kiện đã góp phần tạo nên lỗi lầm ấy. Từ đó, cách ta phản ứng cũng bớt gay gắt và cực đoan.
Nhìn người bằng đôi mắt hiểu và thương không có nghĩa là xem mọi việc đều đúng. Một hành vi gây tổn hại vẫn cần được ngăn chặn; người làm sai vẫn phải chịu trách nhiệm và sửa đổi. Tuy nhiên, ta có thể góp ý mà không sỉ nhục, phản đối mà không nuôi thù hận, giữ khoảng cách mà không mong người kia gặp bất hạnh. Lòng từ bi chân chính không loại bỏ nguyên tắc, nhưng giúp nguyên tắc được thực hiện bằng thái độ nhân văn.
Khi giận một người, ta thường chỉ nhớ những điều không tốt về họ. Tâm giận giống như một chiếc kính màu, khiến toàn bộ hình ảnh người kia bị nhuộm bằng định kiến. Một sai sót có thể che lấp mười điều tử tế họ từng làm. Nếu biết dừng lại, thở chậm và nhìn sâu hơn, ta sẽ thấy người làm mình tổn thương cũng có những mặt dễ thương, những phút yếu lòng và khát vọng được công nhận như chính mình.
Đôi mắt hiểu và thương trước hết cần được dành cho người thân. Vì quá gần gũi, chúng ta dễ xem sự hy sinh của cha mẹ, vợ chồng hoặc con cái là điều hiển nhiên. Ta đòi hỏi họ phải hiểu mình nhưng lại ít khi tự hỏi hôm nay họ đang chịu những áp lực nào. Đôi khi, chỉ cần chịu khó lắng nghe trọn vẹn, ta sẽ nhận ra sau một lời than phiền không phải là sự khó chịu, mà là một nhu cầu được quan tâm.
Trong công việc cũng vậy, một đồng nghiệp chậm trễ có thể đang gặp biến cố gia đình; một nhân viên sa sút có thể đang đối diện vấn đề sức khỏe; một người lãnh đạo khắt khe có thể chịu áp lực mà cấp dưới không nhìn thấy. Điều đó không xóa bỏ trách nhiệm nghề nghiệp, nhưng giúp chúng ta trao đổi với nhau thấu đáo hơn. Một câu hỏi chân thành đôi khi mở ra giải pháp tốt hơn nhiều lời trách móc.
Muốn nhìn người bằng sự thấu hiểu, ta cần học cách bớt đặt mình vào vị trí trung tâm. Không phải ai im lặng cũng đang coi thường ta, ai từ chối cũng muốn chống đối ta, ai thành công cũng nhờ may mắn và ai vấp ngã cũng do kém cỏi. Mỗi người đang đi trên một con đường với những thuận duyên, nghịch cảnh và giới hạn riêng. Khi không lấy bản thân làm thước đo duy nhất, cái nhìn của ta sẽ rộng lượng hơn.
Thực tập hiểu và thương còn là tập nhìn lại chính mình. Người thường xuyên khắt khe với bản thân cũng dễ nghiêm khắc với người khác. Khi biết chấp nhận những phần chưa hoàn thiện trong mình, ta sẽ bớt đòi hỏi người chung quanh phải hoàn hảo. Sự bao dung không sinh ra từ việc đứng cao hơn để tha thứ, mà từ nhận thức rằng ai cũng có lúc yếu đuối, sai lầm và cần một cơ hội làm lại.
Cuộc đời sẽ nhẹ đi rất nhiều khi ta không vội biến một người thành kẻ xấu chỉ vì một lần họ làm mình buồn. Nhìn bằng đôi mắt hiểu và thương không làm ta yếu đuối, mà giúp ta đủ tỉnh táo để thấy sự việc toàn diện và đủ nhân hậu để không làm nỗi đau lan rộng. Khi hiểu sâu hơn, ta thương đúng hơn; và khi biết thương, chính tâm mình cũng thoát khỏi sự nặng nề của giận dữ, định kiến và oán trách.
Tố Trâm
