Mỗi giai đoạn phát triển đều đặt ra những yêu cầu mới, nhưng điều đó không có nghĩa những giá trị đã làm nên nền tảng của xã hội trở nên cũ kỹ. Yêu nước, đoàn kết, nghĩa tình, trung thực, trách nhiệm, kỷ cương, sáng tạo vẫn có ý nghĩa trong đời sống hôm nay, song cách thể hiện đang thay đổi cùng với môi trường sống, công nghệ và các quan hệ xã hội mới.
Cách ứng xử, năng lực thích ứng và khả năng cùng tạo ra giá trị, không chỉ làm giàu đời sống văn hóa mà còn trở thành một nguồn lực cho phát triển. Một điều dễ nhận thấy trong quá trình hiện đại hóa, càng nhiều thay đổi, con người càng cần những điểm tựa về giá trị.
Công nghệ làm thay đổi cách chúng ta làm việc, giao tiếp và tiếp nhận thông tin. Không gian sống được mở rộng từ những quan hệ trực tiếp sang môi trường số. Một thông tin có thể đi qua hàng triệu người trong thời gian rất ngắn. Một ý tưởng có thể được chia sẻ rộng rãi mà không còn bị giới hạn bởi khoảng cách địa lý.
Tốc độ thay đổi của phương tiện không đồng nghĩa với tốc độ thay đổi của những chuẩn mực làm nên một đời sống tốt đẹp.
Trong môi trường đó, yêu nước không chỉ thể hiện qua những biểu tượng hay những thời khắc đặc biệt, mà còn có thể bắt đầu từ ý thức giữ gìn hình ảnh đất nước trong mỗi hành vi, sản phẩm và thông tin được đưa ra xã hội. Trách nhiệm không dừng ở việc hoàn thành một nhiệm vụ, mà còn là ý thức về hậu quả của những gì mình tạo ra và chia sẻ. Kỷ cương không chỉ là tuân thủ quy định, mà còn là khả năng tự điều chỉnh trước những ranh giới cần được tôn trọng. Sáng tạo không chỉ là tạo ra cái mới, mà là làm cho cái mới có ích và phù hợp với đời sống.
Giá trị vì vậy không nằm trong những khái niệm được nhắc lại. Giá trị chỉ thật sự sống khi được mỗi cá nhân diễn giải và thực hành trong hoàn cảnh mới.
Một thế hệ lớn lên trong môi trường số sẽ tiếp cận thế giới khác với các thế hệ trước. Vì có nhiều cơ hội tiếp nhận tri thức, văn hóa và những cách sống mới, nhưng đồng thời cũng đứng trước lượng thông tin khổng lồ, những chuẩn mực đa dạng và cả những tác động khó kiểm soát từ không gian mạng.
Điều cần thiết là giúp mỗi cá nhân đủ năng lực tiếp nhận cái mới mà không đánh mất khả năng phân biệt điều nên giữ, điều cần điều chỉnh và điều cần loại bỏ.
Nơi giá trị văn hóa gặp gỡ với năng lực thích ứng
Một người có khả năng làm chủ thông tin sẽ không dễ dàng biến mình thành người tiếp tay cho thông tin sai lệch. Một người có ý thức tôn trọng người khác sẽ biết rằng tự do biểu đạt không đồng nghĩa với quyền làm tổn thương người khác. Một người có trách nhiệm với cộng đồng sẽ cân nhắc trước khi biến một nội dung chưa được kiểm chứng thành thông tin lan truyền.
Những lựa chọn tưởng như thuộc về cá nhân đó, khi được thực hiện bởi nhiều người, sẽ tạo nên chất lượng của môi trường văn hóa.
Môi trường văn hóa lành mạnh cũng không phải một không gian không có khác biệt hay tranh luận. Đó là môi trường trong đó con người có thể khác nhau nhưng vẫn tôn trọng những giới hạn cần thiết; có thể tiếp nhận cái mới nhưng không đánh mất chuẩn mực; có thể sáng tạo nhưng không xem nhẹ trách nhiệm đối với cộng đồng.
Trong môi trường số, yêu cầu càng rõ hơn
Một xã hội có thể sở hữu những nền tảng công nghệ rất hiện đại, nhưng chất lượng của không gian số vẫn phụ thuộc nhiều vào cách mỗi cá nhân sử dụng chúng. Công nghệ có thể giúp lan tỏa tri thức, kết nối cộng đồng, quảng bá văn hóa và tạo ra những hình thức sáng tạo mới. Cũng chính công nghệ đó có thể bị sử dụng để lan truyền thông tin thiếu kiểm chứng, nội dung lệch chuẩn hoặc những cách ứng xử làm tổn hại tới người khác.
Vì vậy, xây dựng môi trường văn hóa trên không gian mạng không chỉ là chuyện xử lý những nội dung không phù hợp sau khi chúng xuất hiện. Quan trọng hơn là nâng cao khả năng tự chủ của người sử dụng, biết tìm kiếm, kiểm chứng, lựa chọn, sáng tạo và chịu trách nhiệm với thông tin mình tiếp nhận cũng như đưa ra.
Văn hóa số không chỉ là việc đưa các hoạt động văn hóa lên môi trường số. Đó còn là hình thành cách sống có văn hóa trong một môi trường mới.
Xây dựng con người trong thời kỳ phát triển và hội nhập
Giữ gìn giá trị truyền thống không có nghĩa giữ nguyên mọi cách thể hiện của quá khứ. Tiếp thu tinh hoa văn hóa nhân loại cũng không có nghĩa tiếp nhận mọi thứ một cách thụ động. Điều quan trọng là có khả năng nhận diện những giá trị cốt lõi, đưa chúng vào hoàn cảnh mới và tạo ra những cách biểu đạt phù hợp với đời sống đương đại.
Một giá trị có thể được truyền lại lâu dài khi tiếp tục có ý nghĩa đối với thế hệ đang sống.
Lòng yêu nước có thể được thể hiện trong văn hóa dân tộc, và tạo ra những sản phẩm có chất lượng để giới thiệu Việt Nam với thế giới. Tinh thần đoàn kết có thể được chuyển thành khả năng kết nối cộng đồng trong những vấn đề chung. Nghĩa tình có thể hiện diện trong cách con người quan tâm tới những nhóm yếu thế. Sáng tạo có thể giúp những giá trị văn hóa truyền thống được kể lại bằng những hình thức mới, gần hơn với công chúng hôm nay.
Quá trình chuyển hóa giá trị thành năng lực
Khi giá trị trở thành năng lực, nó không còn chỉ thuộc về đời sống tinh thần. Mà góp phần tạo nên khả năng hợp tác, khả năng thích ứng, sức sáng tạo và sự tin cậy giữa con người với con người. Những yếu tố đó lại tác động trở lại chất lượng của tổ chức, cộng đồng và nền kinh tế.
Một xã hội có những cá nhân biết giữ cam kết sẽ có nền tảng tốt hơn cho hợp tác. Một cộng đồng có ý thức trách nhiệm sẽ có khả năng cùng giải quyết vấn đề tốt hơn. Một môi trường khuyến khích sáng tạo nhưng coi trọng kỷ cương sẽ có điều kiện để cái mới phát triển theo hướng tích cực.
Những giá trị tưởng như vô hình có thể tạo ra những kết quả rất hữu hình.
Đó cũng là lý do xây dựng đời sống văn hóa không nên được nhìn như một lãnh vực đứng riêng bên cạnh các lãnh vực khác của phát triển. Văn hóa hiện diện trong cách con người học tập, làm việc, sáng tạo, sử dụng công nghệ, giao tiếp và cùng nhau xây dựng cộng đồng.
Muốn những giá trị tốt đẹp lan tỏa, điều quan trọng không chỉ nói về giá trị mà phải tạo ra môi trường để mỗi cá nhân được thực hành, được khuyến khích và nhìn thấy ý nghĩa của việc thực hành những giá trị đó.
Một cách làm tốt được nhân rộng. Một hành vi đẹp được ghi nhận. Một sáng kiến văn hóa được tạo điều kiện phát triển. Một kỹ năng cần thiết được phổ biến tới cộng đồng. Những việc tưởng nhỏ đó góp phần biến giá trị thành một phần của đời sống.
Trong giai đoạn đất nước đang đứng trước nhiều cơ hội mới, yêu cầu phát triển con người cũng cần được nhìn nhận với một tinh thần mới. Không phải lựa chọn giữa truyền thống và hiện đại, giữa giữ gìn và đổi mới, mà là làm cho những giá trị tốt đẹp có khả năng sống cùng thời đại.
Khi yêu nước gắn với trách nhiệm, đoàn kết gắn với khả năng hợp tác, nghĩa tình gắn với hành động, kỷ cương gắn với tự giác và sáng tạo gắn với giá trị được tạo ra cho cộng đồng, những phẩm chất đó sẽ vượt khỏi phạm vi của những lời nhắc nhở đạo đức.
Chúng trở thành năng lực của mỗi cá nhân và năng lực của xã hội.
Khi những giá trị tốt đẹp được chuyển hóa thành cách sống, cách làm và cách cùng nhau phát triển, văn hóa không chỉ phản ánh chất lượng của một xã hội. Văn hóa góp phần tạo nên chính chất lượng.
