Khi gặp một người có tâm khiêm tốn, cung kính, ta thường cảm nhận được ở họ sự mềm dẻo, nhu hòa, tử tế và lịch sự. Chính những phẩm chất ấy khiến người khác dễ sinh cảm tình và muốn gần gũi.
Sống trên đời, biết cúi đầu không có nghĩa là hạ thấp giá trị của mình. Biết cúi đầu là biết cung kính, biết tôn trọng những người đáng kính. Khi mình biết tôn kính người khác, mình cũng gieo nên nhân duyên để được người khác tôn kính.
Ngược lại, nếu một người sống mà cho rằng mình không có ai đáng để cung kính, không có ai để học hỏi, thì đó là một dấu hiệu đáng để tự quán chiếu. Bởi khi tâm tự cao, ngã mạn ngày càng lớn, con người rất dễ tự đóng lại cánh cửa học hỏi và tiến bộ của chính mình.
1. Cung kính
Cung kính là khi mình nhận thấy một người có những phẩm chất tốt đẹp, có đạo đức, giới hạnh hoặc có sự tu tập đáng quý, thì trong lòng khởi lên sự tôn trọng và kính trọng đối với họ.
Cung kính không chỉ thể hiện qua hành động cúi đầu, đảnh lễ, mà còn được thể hiện qua ý nghĩ, lời nói và cách ứng xử của mình.
Ta cung kính Ông Bà, Cha Mẹ, Thầy Cô, những người có đạo đức, những bậc có trí tuệ và những người đáng để mình học hỏi. Khi biết nhìn thấy điều tốt đẹp nơi người khác và khởi tâm tôn trọng, chính tâm ấy đã trở thành một hạnh lành.
Đặc biệt, trong đời sống tu tập, sự cung kính còn hướng đến Tam Bảo: Phật, Pháp và Tăng. Khi quỳ trước Đức Phật, cung kính Giáo Pháp và kính trọng Tăng đoàn, ta không chỉ thực hiện một nghi thức bên ngoài mà còn nhắc nhở chính mình về những ân đức và con đường tu tập mà mình đang nương theo.
2. Khiêm tốn
Khiêm tốn là khi bản thân mình có những điều tốt đẹp, có năng lực, hiểu biết hay những phẩm chất đáng quý, nhưng khi đối diện với người thấp hơn hoặc kém hơn mình, mình vẫn biết hạ mình, biết khiêm cung.
Mình có thể nhìn thấy những điều mình hơn người khác, nhưng không vì thế mà khinh chê, xem thường hay sinh tâm ngã mạn.
Khiêm tốn không phải là phủ nhận những gì mình có. Khiêm tốn là biết mình có gì nhưng không lấy những điều ấy làm lý do để xem thường người khác.
Có khi chúng ta khiêm tốn, cung kính với một người chỉ bằng một ý nghĩ; có khi qua một lời nói; cũng có khi được thể hiện bằng một hành động rất nhỏ trong đời sống hằng ngày.
Biết giữ mình như vậy chính là biết sống với tâm khiêm tốn.
3. Khiêm tốn và cung kính trong hành trình tu tập
Khiêm tốn và cung kính là những hạnh lành quan trọng, có thể đi cùng một người trong suốt hành trình tu tập.
Bởi có một điều rất dễ xảy ra: khi mình học Pháp có tiến bộ, tu tập có tiến bộ, hiểu biết có tiến bộ hoặc ngay cả trong đời sống bình thường mình đạt được một thành tựu nào đó, tâm ngã mạn có thể bắt đầu sinh khởi.
Từ một chút tiến bộ, mình có thể bắt đầu nghĩ mình giỏi hơn người khác. Từ một chút hiểu biết, mình có thể nghĩ mình hiểu biết hơn người khác. Từ một chút thành công, mình có thể bắt đầu tự cao, khoe khoang.
Và chính từ đó, những chướng ngại trong đời sống tâm linh có thể bắt đầu xuất hiện.
Cho nên, trên cả một cuộc tu, mình luôn phải nhắc mình biết khiêm tốn với người dưới, tôn kính và cung kính với những người đáng kính.
Khi mình biết khởi tâm cung kính những bậc đáng kính, đó cũng là một phước đức của cuộc đời mình.
4. Cung kính là một trong những cách tạo phước
Trong Phật giáo, cung kính được kể là một trong mười cách tạo phước, thường được gọi là Thập phúc hành:
Bố thí
Trì giới
Tu tiến
Cung kính
Phục vụ
Thuyết Pháp
Nghe Pháp
Tùy hỷ
Hồi hướng
Sửa sang tri kiến
Vì vậy, cung kính không chỉ là một cách ứng xử đẹp mà còn là một cơ hội để mình tạo phước và vun bồi những nhân duyên lành.
Cung kính những người có đạo đức hơn mình; kính trọng những bậc có trí tuệ và giới hạnh – tất cả đều là những hạnh lành đáng được nuôi dưỡng.
Đặc biệt, khi biết cung kính Tam Bảo, mình có cơ hội nhắc lại trong tâm những ân đức của Đức Phật, của Giáo Pháp và của Tăng đoàn. Từ đó, lòng biết ơn và tâm hướng thiện cũng được nuôi lớn.
5. Sự khác nhau giữa con người và con vật
Một trong những điều làm nên sự khác biệt của con người là khả năng nhìn cuộc đời từ nhiều chiều.
Từ dưới nhìn lên để khởi tâm cung kính.
Từ trên nhìn xuống để biết khiêm tốn, biết yêu thương và biết hạ mình.
Từ trong nhìn ra để nhìn sự việc khách quan.
Từ ngoài nhìn vào để biết cảm thông.
Sống trên đời mà biết cúi đầu, biết cung kính, biết tôn kính người đáng kính thì chính mình cũng đang gieo một nhân lành để nhận lại sự tôn kính.
Những bậc đạo đức cúi đầu trước người khác không phải vì mong một ngày nào đó sẽ có người cúi đầu trước mình. Các Ngài cung kính bởi trong tâm có sự tôn trọng, biết ơn và nhận thức đúng về nhân quả.
Mình có người để hướng về, có người để học hỏi, có người để cúi đầu cung kính — đó đã là một phước lành.
Ngược lại, nếu đến một ngày mình nghĩ rằng mình không còn ai đáng để cung kính, không còn ai để học hỏi, vì cho rằng mình đã ở trên hết, thì đó là lúc mình cần quay lại nhìn chính mình.
6. Cung kính là pháp của bậc thượng nhân
Cung kính của bậc Đại nhân giống như trời, như biển.
Biển ở chỗ thấp nên trăm sông mới có thể đổ về.
Cũng vậy, người càng biết hạ mình, càng khiêm tốn, càng rộng lượng thì càng có khả năng tiếp nhận và trưởng dưỡng đạo đức, trí tuệ.
Chính sự khiêm tốn đến tận cùng ấy mà đạo đức và trí tuệ có thể được thăng hoa.
Trong lời dạy mà Ngài Xá Lợi Phất dành cho người đang trên bước đường tu học, hình ảnh được nhắc đến là hãy quán mình như con bò đã gãy sừng, như con rắn đã mất răng độc, như chiếc giẻ chùi chân – những hình ảnh nhằm nhắc người tu đừng còn chỗ để tự hào, tự cao hay làm tổn hại người khác.
Khi mình không còn đặt cái tôi lên trên hết, tâm mình sẽ trở nên nhẹ hơn, rộng hơn và dễ tiếp nhận hơn.
Một người có tâm cung kính thì tâm ấy giống như bầu trời: rộng rãi, bao la, không chấp chặt vào vị trí của mình.
Và khi lòng mình đủ rộng, cách mình đối xử với người khác cũng trở nên rộng lớn hơn.
7. Một hạnh lành cần được giữ gìn
Được làm người là một cơ hội quý báu. Vì vậy, thay vì để cái tôi ngày càng lớn, mình có thể học cách cúi đầu trước những điều đáng kính; học cách nhìn lên để cung kính, nhìn xuống để khiêm tốn, nhìn vào để soi lại chính mình và nhìn ra để biết cảm thông.
Khiêm tốn không làm mình nhỏ đi.
Cung kính không làm mình thấp đi.
Ngược lại, biết khiêm tốn và cung kính giúp mình có cơ hội học hỏi, trưởng dưỡng đạo đức, mở rộng trí tuệ và tạo thêm những nhân duyên lành trên hành trình tu tập.
Biết cúi đầu trước điều đáng kính là một phước. Biết hạ mình trước người khác là một hạnh lành. Và biết giữ tâm khiêm cung trong suốt hành trình của mình chính là cách để không ngừng tiến bộ.
