Nhiều người học Phật thường có chung một thắc mắc: mình đã biết cuộc đời là vô thường, biết mọi thứ rồi sẽ đổi thay, biết được mất, hợp tan là quy luật tự nhiên, vậy tại sao trong lòng vẫn còn buồn khổ, lo lắng và phiền não?
Câu hỏi ấy không chỉ của người mới học đạo mà đôi khi còn là nỗi băn khoăn của những người đã nghe pháp nhiều năm.
Thật ra, “biết” và “thấy” là hai việc khác nhau. Chúng ta biết vô thường bằng lý trí, nhưng chưa chắc đã thấy vô thường bằng trải nghiệm sâu sắc trong tâm. Giống như ai cũng biết lửa nóng, nhưng người chưa từng bị bỏng vẫn chưa cảm nhận hết sự nóng ấy. Kiến thức có thể nằm trong đầu, còn trí tuệ phải thấm vào đời sống.
Có người thuộc lòng câu “mọi sự đều vô thường”, nhưng khi mất một món đồ quý vẫn tiếc nuối. Có người hiểu rằng sinh ly tử biệt là quy luật, nhưng khi người thân qua đời vẫn đau đớn khôn nguôi. Điều đó không có nghĩa họ sai, mà cho thấy tập khí chấp trước vẫn còn mạnh hơn sự hiểu biết của mình.
Đức Phật không dạy rằng chỉ cần nghe về vô thường là hết khổ. Nếu đơn giản như vậy thì tất cả những người đọc kinh sách đều đã giải thoát. Con đường chuyển hóa luôn cần thời gian thực tập. Hiểu là bước đầu, sống được với điều mình hiểu mới là bước tiếp theo.
Một nguyên nhân khác là chúng ta thường hiểu vô thường ở người khác nhưng quên áp dụng với chính mình. Thấy người khác già đi thì biết đời là vô thường, nhưng khi những nếp nhăn xuất hiện trên gương mặt mình lại cảm thấy bất an. Biết tài sản là vô thường, nhưng khi công việc gặp khó khăn vẫn lo lắng mất ăn mất ngủ. Sự hiểu biết ấy vẫn còn mang tính khái niệm hơn là sự quán chiếu thực sự.
Nhiều người nghĩ phiền não xuất hiện vì chưa biết đạo. Thực tế, có những phiền não xuất hiện vì biết đạo nhưng chưa đủ sâu. Khi còn chưa học Phật, người ta buồn thì chỉ biết mình đang buồn. Khi học Phật rồi, đôi khi lại tự trách: “Mình biết vô thường rồi sao còn buồn?”. Thế là ngoài nỗi buồn ban đầu còn phát sinh thêm một lớp phiền não khác.
Điều cần hiểu là cảm xúc không phải kẻ thù. Một người chứng kiến người thân bệnh nặng mà đau lòng, một người thấy chúng sinh khổ mà rơi nước mắt, điều đó không phải phiền não theo nghĩa tiêu cực. Vấn đề nằm ở chỗ ta có bị cảm xúc ấy cuốn đi hay không. Người có tu tập vẫn buồn, nhưng không chìm đắm trong nỗi buồn quá lâu.
Trong kinh điển, Đức Phật ví người chưa tu giống như bị trúng hai mũi tên. Mũi tên thứ nhất là những điều bất như ý của cuộc đời. Mũi tên thứ hai là sự chống đối, oán trách và chấp thủ của chính mình. Người có chánh niệm có thể vẫn bị mũi tên thứ nhất tác động, nhưng dần dần học cách không tự bắn thêm mũi tên thứ hai vào tâm mình.
Biết vô thường nhưng còn phiền não cũng là điều bình thường trên hành trình tu học. Một đứa trẻ học đi không thể đòi hỏi bước nào cũng vững vàng. Hôm nay hiểu được một chút, ngày mai thực tập thêm một chút, rồi sự hiểu biết ấy sẽ dần chuyển thành chất liệu sống. Không ai từ phàm phu trở thành thánh nhân chỉ sau một bài pháp.
Vì vậy, điều quan trọng không phải là trách mình còn phiền não, mà là quan sát phiền não ấy bằng ánh sáng của chánh niệm. Khi buồn, biết mình đang buồn. Khi giận, biết mình đang giận. Khi lo lắng, biết mình đang lo lắng. Sự nhận biết ấy chính là cánh cửa đầu tiên dẫn đến chuyển hóa.
Thực tập quán niệm về vô thường không nhằm làm cho con người trở nên lạnh lùng hay vô cảm. Trái lại, khi thấy rõ mọi thứ mong manh và ngắn ngủi, ta biết trân trọng hơn những gì đang có. Biết cha mẹ sẽ già nên thương cha mẹ nhiều hơn. Biết cuộc đời ngắn ngủi nên sống tử tế hơn. Biết thân này vô thường nên bớt tranh giành hơn.
Cho nên, đã biết vô thường mà vẫn còn phiền não không phải là thất bại. Đó chỉ là dấu hiệu cho thấy con đường từ hiểu biết đến giác ngộ vẫn còn phải tiếp tục. Điều đáng quý không phải là chưa từng phiền não, mà là mỗi lần phiền não xuất hiện, ta có thêm một cơ hội để nhìn sâu vào chính mình. Rồi một ngày nào đó, sự vô thường không còn là điều ta học thuộc, mà trở thành sự thật sống động trong từng hơi thở, từng bước chân và từng phút giây hiện tại.
Ngọc Tâm Thanh
